Мукъаддес Китап: 2 Тарих вакъиалары
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-01-27T08:06:37.996940+00:00

Мукъаддес Китап

Мукъаддес Китап

1. Тарихий Китаплар
2. Алланынъ Адлары
3. Сёзлюк
4. Узунлыкъ Ольчюлери
5. Сепильген Шейлернинъ Ольчюлери
6. Шингенлик Ольчюлери
7. Агъырлыкъ Ольчюлери
8. Эски Васиет Деври Хронологиясы
9. Ибраим Ве Агъа-къардашларынынъ Эвлятлары

10. Теврат Ве Зебур Китапларында Олгъан Иса Месих Акъкъында Базы Пейгъамберликлер Ве Оларнынъ Беджерилюви

11. Хариталар

Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.

Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.

Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери

Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

Тарихий Китаплар

Тарихий Китаплар

1. 2 Тарих Вакъиалары

2 Тарих Вакъиалары

2 Тарих Вакъиалары

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36

Тарих вакъиалары. Экинджи къысым

Тарих вакъиаларынынъ экинджи китабы м.э. X асырдан башлап, VI асыргъадже олгъан Исраиль халкъынынъ тарихы акъкъында икяе эте. 1–9 баблар Сулейманнынъ падишалыгъы ве Алла Сарайынынъ къурулышы акъкъында. 10–36 баблар Исраильнинъ экиге болюнгени ве Сулейманнынъ эвлятлары дженюбий Ехудагъа падишалыкъ эткени акъкъында. Падишалар акъкъында китаплардан фаркълы оларакъ, бу китапта шималий Исраиль падишалыгъынынъ падишалары тек дженюбий падишалыкънынъ ишлеринде иштирак эткенлеринде анъылалар.

Муэллиф Ерусалимдеки Алла Сарайынынъ муимлигине, девлет ишлеринде руханий ве левийлилернинъ туткъан ерине айры дикъкъат айыра. Падишалар акъкъында китаплардаки киби, Раббининъ пейгъамберлери мында муим ерни туталар.

Тарих вакъиалары китаплары Кореш падишанынъ еудийлер Ерусалимге къайтмалары акъкъында эмиринен бителер. Бу эмир Вавилон эсиринден эвель олгъан Исраильнинъ тарихыны Исраиль халкъынынъ озь топрагъында, амма фарс падишаларынынъ укюми астында олгъан илеридеки тарихынен багълай.

Сулейман Исраильнинъ падишасы ола (1 б.). Сулейман Алланынъ Сарайыны къура (2–7 б.). Сулейманнынъ укюми, падишалыгъынынъ байлыгъы (8–9 б.). Ехуданынъ падишалары: Реховоам (10–12 б.); Авия (13 б.); Аса (14–16 б.); Ехошафат (17–20 б.); Ехорам (21 б.); Ахазья; Ёаш (22–24 б.); Амацья (25 б.); Уззия (26 б.); Ётам (27 б.); Ахаз (28 б.); Хизкия (Ашшур падишасы Санхерив Ерусалим янында) (29–32 б.); Менашше (33 б.); Ёшия (34–35 б.); Цидкия (36 б.). Вавилон падишасы Ерусалимни урып йыкъа (36 б.).

1

Сулейман, Раббиден акъыл сорап, дува эте

1^1+Давут огълу Сулейман озь падишалыгъында къавийлешти. РАББИ онен эди ве оны пек юксельтти.

2Сулейман бутюн Исраильге: бинъбашыларгъа, юзбашыларгъа, къадыларгъа, Исраильнинъ эписи башлыкъларына ве къоранталарнынъ башлыкъларына топлашмагъа эмир этти. 3+Сонъра Сулейман ве онен берабер бутюн джемаат Гивондаки ибадет тёпесине кеттилер, чюнки анда Алланынъ Корюшюв Чадыры бар эди. Оны РАББИнинъ къулу Муса сахрада къургъан эди. 4+Давут, Алланынъ Сандыгъы ичюн Ерусалимде чадыр къурып, Сандыкъны Кирьят-Яримден озю азырлагъан ерге кетирген эди. 5+Бецалелнинъ (Бецалел – Урийнинъ огълу, Урий – Хурнынъ огълу эди) бакъырдан япылгъан къурбан ери РАББИнинъ Мескени огюнде олды. Сулейман джемаатнен берабер Алланы чагъырды. 6Анда, РАББИнинъ огюнде, Корюшюв Чадырынынъ огюнде тургъан бакъыр къурбан еринде, Сулейман бинъ дане бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар кетирди.

7Шу гедже Алла Сулеймангъа кельди ве ондан:

– Сора, санъа не берейим? – деп сорады.

8+Сулейман Аллагъа:

– Сен Давут бабама буюк севгинъни косьтердинъ ве мени онынъ ерине падиша оларакъ къойдынъ. 9+Шимди, РАББИ-Тааля, мени ер тозу киби чокъ халкъкъа падиша этип къойып, бабама берген сёзюнъ ерине кельсин. 10Бу халкъкъа ёлбашчылыкъ этмек ичюн, манъа бильги ве акъыл бер, чюнки Сенинъ бойле бир буюк халкъынъа ким укюмдарлыкъ этип оладжакъ? – деди.

11Алла Сулеймангъа шойле деди:

– Сенинъ юрегинъде бойле шейлер олгъаны ичюн, сен Менден зенгинлик, байлыкъ ве шан-шуретни ве душманларынънынъ джаныны сорамагъанынъ ичюн, озюнъе узун омюр биле сорамагъанынъ ичюн, лякин Меним халкъыма укюмдарлыкъ этмеге бильги ве акъыл сорагъанынъ ичюн, 12+санъа акъыл ве бильги береджегим. Бундан гъайры, Мен санъа ойле зенгинлик, байлыкъ ве шан-шуретни береджегим ки, сенден эвель олгъан падишаларнынъ биринде о къадар олмады, ве сенден сонъ келеджек падишаларнынъ биринде де о къадар олмаз.

Сулейманнынъ кучю ве зенгинлиги

13Сулейман Гивондаки ибадет тёпесинден, Корюшюв Чадырындан Ерусалимге къайтып кельди ве Исраильге падишалыкъ этип башлады.

14+Сулейман дженк арабалары ве атлыларны топлады. О, 1 400 дженк арабасы ве 12 000 атлы топлады ве оларны дженк арабалары олгъан шеэрлеринде ве Ерусалимде, падишанынъ янында ерлештирди. 15Падиша Ерусалим шеэринде кумюшнинъ ве алтыннынъ фиятыны адий ташларнынъ фиятынен бир этти, кедр тереклери исе Шефелада оськен инджир тереклери киби чокъ олды. 16+Атларны Сулеймангъа Мысыр ве Кеведен кетире эдилер. Падишанынъ алыш-веришчилери оларны Кеведен парагъа сатын алдылар. 17Олар Мысырдан бир дженк арабасыны 600 кумюш парагъа, бир атны исе 150 кумюш парагъа[*] сатын алып кетирдилер. Сонъра олар озь къолларынен буларны хитлилернинъ ве арамлыларнынъ эписи падишаларына да кетирдилер.

2

Раббининъ Сарайы къурулышына азырланув

2^1Сулейман РАББИнинъ Намына эв ве озюне падиша сарайы къурмагъа буюрды. 2Шу макъсатнен о, 70 000 юк ташыйыджы ве 80 000 дагъларда таш кескен адамларны айырды. Оларны козеткен де 3 600 адам тайинледи.

3+Сонъ Сулейман Тир падишасы Хурамгъа адам ёллап шойле деди:

«Сен бабам Давуткъа эв къурмагъа кедрлер йибердинъ. Онъа ярдым эткенинъ киби, манъа да ярдым эт. 4Мына мен РАББИ-Таалямнынъ Адына эв къурам. О, Раббиге багъышланаджакъ, ве Онынъ огюнде къокъулы шейлер якъыладжакъ, даима теклиф пителери къоюладжакъ, саба-акъшам бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар кетириледжеклер, раатлыкъ куньлери, янъы ай куньлеринде ве РАББИ-Таалямызнынъ тайин эткен байрамларында бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар кетириледжеклер. Буларнынъ эписини Исраиль эр вакъыт япмакъ керек.

5+Меним къураджакъ эвим пек буюк оладжакъ, чюнки бизим Алламыз эписи аллалардан буюктир. 6+Онъа эв къурмагъа кимнинъ кучю етеджек? Оны коклер ве коклернинъ коклери сыгъдырып оламаз. Мен ким олгъаным да, Онъа эв къурмакъ ичюн? Мен тек Онынъ огюнде къокъулы шейлер якъмакъ ичюн, эв къурып оладжагъым.

7+Шунынъ ичюн манъа алтындан, кумюштен, бакъыр ве демирден чешит шейлер япа бильген акъыллы адамны ёлла. Бу адам мавылы къырмызы, къою къырмызы ве мор тюсте басмаларнен чалышмагъа ве оймагъа бильмек керек. О, бабам Давут азырлагъан меним Ехудадаки ве Ерусалимдеки усталарымнен берабер чалышаджакъ. 8Бундан гъайры, манъа кедр ве кипарис тереклери, эм де Ливандан алгум тереклерини ёлла. Мен билем ки, сенинъ къулларынъ Ливан тереклерини яхшы кесмеге билелер. Меним къулларым сенинъ къулларынънен берабер чалышаджакълар 9ве манъа чокъ тереклер азырлайджакълар. Мен къураджакъ эв буюк ве аджайип оладжакъ.

10Терек кеседжек балтаджыларгъа, сенинъ къулларынъа ашамагъа мен 100 000 чувал богъдай, 100 000 чувал арпа, 10 000 чапчакъ шарап ве 10 000 чапчакъ[*] зейтюн ягъы береджегим».

11+Тир падишасы Хурам Сулеймангъа язгъан мектюбинде шойле джевап берди: «Сулейман! РАББИ Озь халкъыны севгени ичюн, сени онъа падиша этип къойды. 12– Сонъ Хурам къошты: – Коклерни ве ерни яраткъан Исраильнинъ РАББИ-Таалясына шукюрлер олсун! О, Давут падишагъа икметли, бильгили, акъыллы ве анълагъан огъул берди, ве бу огъул РАББИге эв ве озюне падиша эви къураджакъ. 13+Мына мен санъа Хурам-Авини ёллайым. О акъыллы, бильгили ве анълагъан адам. 14Онынъ анасы Дан къабилесинден чыкъты, бабасы исе Тирден; о, алтын ве кумюштен, бакъыр ве демирден, таш ве агъачтан шейлер япмагъа биле, мавылы къырмызы ве мор басмаларнен, индже кетеннен ве къою къырмызы басмаларнен чалышмагъа биле. О, эр тюрлю шейлер оймагъа биле ве не буюрсанъ, о, сенинъ акъыллы усталарынънен бирликте ве эфендим Давут бабанънынъ акъыллы усталарынен бирликте шуны япа билир.

15Сен айткъан богъдай ве арпа, зейтюн ягъы ве шарапны исе, эфендим, озюнънинъ къулларынъа йибер. 16+Бизлер исе санъа кереги къадар Ливандан тереклер кесип-кесип, денъизден плотларнен Яффагъа кетирирмиз. Сен исе оларны Ерусалимге алып кетерсинъ».

Раббининъ Сарайыны къурып башлайлар

17+Сонъ Сулейман Исраиль топракъларында яшагъан эписи ябанджыларны сайды. Бу, бабасы Давут сайгъанындан сонъ олды, ве 153 600 адам сайылды. 18Оларнынъ арасындан о, 70 000 юк ташыйыджы ве дагъларда таш кескен 80 000 ишчи айырды ве оларнынъ ишини козетеджек 3 600 киши сайлады.

3

3^1+Сонъ Сулейман Ерусалимде, Мория дагъында РАББИнинъ Сарайыны къурып башлады. Шу ер онынъ бабасына Давуткъа косьтерильген эди. Давут шу ерни евуслы Орнаннынъ ашлыкъ арманында азырлагъан эди. 2Къурулыш ишлерини Сулейман озь падишалыгъынынъ дёртюнджи йылында, экинджи айнынъ экинджи кунюнде башлады.

3Алланынъ Сарайыны къургъанда, Сулейман бойле ольчюде темель къойды: эвнинъ узунлыгъы, эски ольчюге коре, 30 метр, кенълиги исе 10 метр[*] олды. 4Сарай огюндеки Эйваннынъ узунлыгъы Сарайнынъ кенълигине тенъ эди – 10 метр. Эйваннынъ юксеклиги де 10 метр[*] эди. Онынъ ичини темиз алтыннен къаплады. 5Сарайнынъ Буюк Одасыны кипарис агъачларынен ве сонъра яхшы алтыннен къаплады, алтыннынъ устюнде пальма тереклери ве зынджырчыкълар япты. 6Сонъ Оданы, гузель олсун деп, паалы ташларнен безетти. Алтын исе Парваим алтыны эди. 7Сулейман бутюн Сарайны: таван агъачыны, босагъаларыны, диварларыны ве къапуларыны алтыннен къаплады ве диварларда Керувларны ойып япты.

8Сонъра Сулейман Энъ Мукъаддес Ерни къурды. Онынъ узунлыгъы, Сарайнынъ кенълиги киби, 10 метр эди, ве онынъ кенълиги 10 метр эди. Сонъ 600 чувал[*] энъ яхшы алтын алып, алтыннен Оданы къаплады. 9Алтын мыхлары ярым кило[*] агъырлыкъта эди. Сарайнынъ юкъары одаларыны да алтыннен къаплады. 10+Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде о, эки Керувнынъ образыны кесип яптырды, оларны да алтыннен къаплады. 11Керувларнынъ къанатлары он метр узунлыгъында эди. Керувларнынъ бири эки бучукъ метр узунлыгъындаки биринджи къанатынен Сарайнынъ диварына тие эди ве эки бучукъ метр узунлыгъындаки экинджи къанатнен башкъа Керувнынъ къанатына тие эди. 12Экинджи Керув да эки бучукъ метр узунлыгъындаки бир къанатынен Сарайнынъ диварына тие эди ве эки бучукъ метр узунлыгъындаки экинджи къанатынен башкъа Керувнынъ къанатына тие эди. 13Бу Керувларнынъ къанатлары он метрге керильген эди. Олар озь аякъларында тура эдилер, ве юзьлери Буюк Одагъа чевирильген эдилер.

14+Сулейман кок, мавылы къырмызы ве къою къырмызы басмадан ве индже кетенден перде яптырды. Перденинъ устюнде Керувлар япылгъан эди.

Эки бакъыр колонна

15+Сарайнынъ огюнде эки колонна япты. Оларнынъ бутюн юксеклиги 17,5 метр эди. Эр бир колоннанынъ тёпесине къоймакъ ичюн капитель япты, онынъ юксеклиги эки бучукъ метр[*] эди. 16Сонъра, Энъ Азиз Одада олгъаны киби, зынджырчыкълар япты ве колонналарнынъ тёпесине ерлештирди. Даа юз дане нар япып, оларны зынджырларнынъ устюне къойды. 17Шу колонналарны Сарайнынъ огюне къойды. Бирисини сагъ тарафтан къойды ве Якин деп адландырды, экинджисини сол тарафкъа къойды ве Боаз деп адландырды.

4

Рабби Сарайынынъ ибадет алетлери

4^1+Сулейман бакъырдан къурбан ерини яптырды. Онынъ узунлыгъы он метр эди, кенълиги де он метр эди. Юксеклиги исе беш метр[*] эди. 2+Сонъ Сулейман къуюлгъан бакъырдан «Денъиз» адландырылгъан бир хавуз ясады. Хавуз бир тарафындан экинджи тарафына къадар беш метр олып, тёгерек эди. Эки бучукъ метр юксекликте эди, ве онынъ чевреси 15 метр[*] эди. 3Хавуз тюбюнинъ чевресинде бугъагъа ошагъан шейлер бар эди. Олар ярым метр месафеде онар дане олып, хавузнынъ этрафында ерлешкен эдилер ве хавузнен бирликте къуюлгъан эдилер. 4Хавуз он эки бугъанынъ устюнде ерлештирильген эди. Бугъаларнынъ учю шимальге бакъа, учю гъарпкъа, учю дженюпке бакъа ве учю шаркъкъа бакъа эди. Оларнынъ устюнде хавуз ерлешкен, бугъаларнынъ арт къысымлары исе ичине бакъа эди. 5Хавуз бир авуч къалынлыкъта эди. Онынъ четлери чанакънынъ четлери киби олып, ачылгъан занбакъкъа ошай эди. Хавузнынъ ичине 3 000 буюк къопкъа[*] сув сыгъа эди.

6+Сонъ он дане леген япты. Оларнынъ беш данесини сагъ тарафтан, беш данесини де сол тарафтан къойды. Бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны мында ювмакъ керек эди. «Денъиз» исе, руханийлер мында ювунсынлар деп, олар ичюн япылгъан эди.

7+Сонъ о, он дане алтын къандильни кереги киби япты ве оларны Сарайнынъ ичине – беш данесини сагъ тарафтан, беш данесини де сол тарафтан къойды. 8Сонъ он дане маса япты, оларны Сарайнынъ ичине – беш данесини сагъ тарафтан, беш данесини де сол тарафтан къойды. Даа юз дане алтын чанакъ япты. 9Сонъра руханийлер ичюн азбар, балабан азбар, ве бу азбаргъа къапу япты ве къапуны бакъырнен къаплады. 10«Денъиз»ни сагъ тарафкъа, дженюбий-шаркъта къойды.

11Хурам къопкъалар, куречиклер ве чанакълар япты. Бойлеликнен, Хурам Алланынъ Эвинде Сулейман падиша онъа буюргъан ишлерини битирди: 12эки колонна, колонналарнынъ устюндеки чанакъкъа ошагъан эки капитель ве колонналарнынъ устюндеки чанакъкъа ошагъан эки капительни къапаткъан эки агъ, 13эки агъ ичюн 400 дане нар – эки колоннанынъ устюндеки чанакъкъа ошагъан капителлерни безеткен эр агъ ичюн экишер сыра нар япты, 14ве аякълар ве аякъларнынъ устюне къоюлгъан легенлер, 15бир дане «Денъиз» адландырылгъан хавуз ве хавузнынъ тюбюндеки он эки бугъа, 16къопкъалар, куречиклер ве сенечиклерни япты. Хурам-Авининъ Сулейман падишагъа РАББИнинъ Эви ичюн япылгъан эписи алетлери йылтырагъан бакъырдан эди. 17Падиша бу шейлерни Иордан этрафында, Сукъкъот ве Цереда арасында, балчыкълы топракъта къуймагъа буюрды. 18Сулейман о къадар чокъ алетлер япты ки, бакъырнынъ агъырлыгъы белли олмады.

19Сулейман Алланынъ Эви ичюн эписи шейлерни яптырды: алтын къурбан ери, РАББИнинъ булунувыны косьтерген пителер ичюн масалар, 20темиз алтындан ясалгъан къандиллер ве лампатлар (олар Энъ Азиз Оданынъ огюнде къанун буюргъанына коре якъыладжакъ эдилер), 21энъ темиз алтындан ясалгъан чечеклер, лампатлар ве алтын машачыкълар, 22энъ темиз алтындан ясалгъан макъасчыкълар, легенлер, чанакълар ве комюр табакълары. Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Ерининъ къапулары ве Буюк Оданынъ къапусы да темиз алтындан ясалгъан эди.

5

5^1Бойлеликнен, Сулейман РАББИнинъ Эви ичюн япкъан бутюн ишлери битти. Сонъ Сулейман, бабасы Давутнынъ азизликлерини: кумюш, алтын ве эписи шейлерни кетирип, оларны РАББИнинъ Эви хазинесине берди.

Васиет Сандыгъыны Сарайгъа кетирелер

2+Бундан сонъра, Сулейман падиша Исраиль акъсакъалларыны, къабилелернинъ эписи башлыкъларыны ве Исраиль огъулларынынъ сой ёлбашчыларыны, РАББИнинъ Васиет Сандыгъыны Давут Шеэринден, яни Сиондан, алып кетмек ичюн, Ерусалимге чагъыртты. 3Эписи исраиллилер йылнынъ единджи айында, байрам вакътында, Сулейман падишагъа топлашып кельдилер.

4Исраильнинъ эписи акъсакъаллары кельди. Левийлилер Сандыкъны котердилер 5ве РАББИнинъ Сандыгъыны, Корюшюв Чадырыны ве Чадырда олгъан эписи азиз шейлерни алып кеттилер. Левий къабилесинден олгъан руханийлер оларны алып кеттилер. 6Сулейман падиша ве онынъ огюнде ве Сандыкънынъ огюнде топлашкъан бутюн Исраиль джемааты къой-эчки ве туварларны къурбан чала эдилер. Олар пек чокъ олгъаны ичюн, сайысы-эсабы олмады. 7Руханийлер РАББИнинъ Васиет Сандыгъыны озь ерине, Сарайнынъ Энъ Азиз Одасына, Энъ Мукъаддес Ерине, Керувларнынъ къанатлары тюбюне къойдылар. 8+Керувлар Сандыкъ ерининъ устюнден къанатларыны керип, къанатларынен Сандыкъны ве ташыгъан таякъларны къапата эдилер. 9Таякълар огге ойле чекильген эдилер ки, Сандыкъ таякъларынынъ уджлары Энъ Азиз Оданынъ огюнде корюнелер, амма тышкъа чыкъмай эдилер. Олар аля бугунь андалар. 10+Сандыкънынъ ичинде эки дане левадан гъайры бир шей ёкъ эди. Исраиль огъуллары Мысырдан чыкъкъан сонъ, РАББИ оларгъа Хорев дагъында васиет бергенинен, Муса оларны анда къойгъан эди.

Раббининъ Шурети

11+Сонъ руханийлер Мукъаддес Ерден чыкътылар. Анда олгъан эписи руханийлер, болюклерине бакъмадан, эляллангъан эдилер. 12+Левийли йырджыларынынъ да эписи: Асаф, Хеман, Едутун, оларнынъ огъуллары ве къардашлары, индже кетенден япылгъан урбалар кийип, зиллер, арфа ве сантырларнен къурбан ерининъ шаркъ тарафында тура эдилер, оларнынъ янында 120 руханий боразан чала эди. 13+Йырджылар да, боразан чалгъанлар да бирдай олып, бир сеснен РАББИни макътай ве Онъа шукюр эте эдилер. Боразанларнынъ, зиллернинъ ве чалгъы алетлерининъ сеси янъгъырады, ве оларнынъ эписи: «РАББИ хайырлыдыр, ве Онынъ буюк севгиси эбедийдир!» – деп РАББИни макътадылар. Сонъ булут бутюн Эвни, РАББИнинъ Сарайыны толдурды. 14+Алланынъ Эвини РАББИнинъ Шурети толдургъаны ичюн, руханийлер озь ибадетлерини девам этип оламадылар.

6

Сулейман халкънен лакъырды эте

6^1+О вакъыт Сулейман бойле деди:

– РАББИ деди ки, О, къаранлыкъта булунмакъ истей. 2Я РАББИ, мен исе Санъа шуретли эвни къурдым, Сен эбедиен яшайджакъ ерни азырладым!

3+Сонъ падиша бетини чевирип, Исраильнинъ бутюн джемаатына яхшылыкъ тиледи. Исраильнинъ бутюн джемааты аякъ устюнде тура эди. 4Падиша бойле деди:

– РАББИге, Исраильнинъ Алласына бинъ шукюрлер олсун! О, бабам Давуткъа Озю айткъанларыны бугунь Озь къолларынен беджерди! О, шойле деген эди: 5«Мен халкъымны Мысыр топрагъындан чыкъаргъан куньден башлап, Мен, Намым шу ерде булунаджакъ бир эв къурулсын деп, Исраильнинъ ич бир къабилесинден шеэр сайламадым. Меним халкъымны Исраильни идаре этсин деп, ич бир адам сайламадым. 6+Амма Меним Намым анда булунсын деп, Ерусалимни сайладым, ве Меним халкъым Исраильни идаре этсин деп, Давутны сайладым». 7+Давут бабамнынъ юрегинде РАББИнинъ Намына, Исраильнинъ Алласына Сарай къурмакъ ниети бар эди. 8Лякин РАББИ Давут бабама шойле деди: «Юрегинъде Меним Намыма Сарай къурмакъ ниетинъ бар. Юрегинъде бу шей олгъаны пек яхшы. 9+Амма сен шу Сарайны къурмайджакъсынъ. Лякин сенден догъгъан огълунъ Меним Намыма Сарай къураджакъ». 10+Шимди РАББИ айткъан сёзюни беджерди. РАББИ сёз бергени киби, мен бабам Давутнынъ ерине кечтим ве Исраиль падишалыгъы тахтына отурдым, Исраиль Алласы олгъан РАББИнинъ Намына Сарай къурдым 11ве РАББИ исраиллилерге берген васиетни сакълагъан Сандыкъны анда къойдым.

Сулейманнынъ дувасы

12+Сонъ Сулейман РАББИнинъ къурбан ери огюнде, Исраильнинъ бутюн джемааты алдында турып, къолларыны котерди. 13Сулейман, бакъыр сана япкъан ве оны азбарнынъ ортасына къойгъан эди. О, эки бучукъ метр узунлыкъта, эки бучукъ метр кенъликте, бир бучукъ метр[*] юксекликте эди. Сананынъ устюне турып, о, Исраиль джемаатынынъ огюнде тиз чёкти ве къолларыны кокке котерди. 14+О, шойле деди:

– Я РАББИ, Исраильнинъ Алласы! Коклерде ве ерде Сен киби Алла ёкътыр! Сенинъ огюнъде темиз юрекнен юрген къулларынъ ичюн Сен васиетинъни ве буюк севгинъни сакълайсынъ! 15Сен къулунъ олгъан Давут бабама айткъанынъны беджердинъ! Сен Озюнъ айткъанларынъны бугунь Озь къолларынънен ерине кетирдинъ! 16+Шимди де, РАББИ, Исраильнинъ Алласы! Меним бабама, къулунъ Давуткъа айткъан сёзлеринъни ерине кетир. Сен онъа: «Эгер сенинъ огъулларынъ, сен Меним огюмде юргенинъ киби, юрген ёлларыны бакъсалар ве Меним Къанунымны беджерселер, Меним огюмде Исраиль тахтындан Сенинъ эвлядынъ кесильмез», – дединъ. 17+Шимди де, РАББИ, Исраильнинъ Алласы, Давут къулунъа айткъанларынъны ерине кетир!

18+Амма керчектен де, Алла ерде адамларнен берабер яшармы? Мына, коклер ве коклернинъ коклери биле Сени сыгъдырып оламаз! Я мен къургъан Сарай Сени сыгъдырырмы? 19Лякин Сенинъ къулунънынъ дувасына ве ялварувларына дикъкъат эт, РАББИ-Таалям! Сенинъ огюнъде ялваргъан къулунънынъ чагъырувыны ве дувасыны эшит! 20+Сенинъ козьлеринъ гедже-куньдюз бу Сарайгъа, Сенинъ Намынъ булунаджакъ бу ерге бакъып турсун, ве Сенинъ къулунъ шу ерге бакъып дува окъугъанда, Сен оны эшит. 21Сенинъ къулунъ ве Исраиль халкъы шу ерге бакъып дувалар окъугъанда, оларнынъ ялварувларыны эшит! Коклерден, Сен яшагъан еринъден эшит ве эшиткенинънен афу эт!

22+Эгер бирде-бир адам башкъа адамгъа къаршы гуна япса, ве оны ант этмеге меджбур этселер, ве о, ант этмек ичюн, Сенинъ къурбан еринъ огюне, шу Сарайгъа кирсе, 23Сен шу вакъыт коклерден эшит ве Сенинъ къулларынъны суд эт. Яман адамгъа онынъ япкъан яманлыгъына коре бер. Инсафлы олгъанны исе, онынъ инсафлыгъы ичюн, акъла.

24+Халкъынъ Исраиль, Сенинъ огюнъде гуна япкъаны ичюн, душман тарафындан енъильсе, лякин сонъ Санъа къайтса, Сенинъ Адынъны макътаса ве дува этип, шу Сарайда Сенинъ огюнъде Санъа ялварса, 25о вакъыт Сен оларны коклерден эшит, Исраиль халкъынънынъ гунасыны багъышла ве халкъны Сен оларгъа ве баба-деделерине берген топракъкъа кене алып кетир.

26+Олар Санъа къаршы гуна япкъанлары ичюн, коклер къапатылса ве ягъмур ягъмаса, олар исе бу ерде дува этип, Сенинъ Адынъны макътасалар ве, Сен оларны джезалагъанынъ ичюн, озь гуналарындан вазгечселер, 27+о вакъыт Сен оларны коклерден эшит, къулларынъ олгъан Исраиль халкъынынъ гуналарыны багъышла. Оларгъа догъру ёлны косьтер ве халкъынъа мирас оларакъ берген топрагъынъа ягъмур ягъдыр!

28+Топракъта ачлыкъ олса, я да веба хасталыгъы, я да бирде-бир осюмлик хасталыгъы, куф, чешит тюрлю чегертки басса, я да душманлар халкънынъ топрагъындаки шеэрлерини хорласалар, эр тюрлю беля-къаза я да хасталыкъ олса, 29ве эр бир адам озь дердини ве къайгъысыны бильсе ве бутюн Исраиль халкъынъ я да бирде-бир адам дува этсе я да Санъа ялварса ве озь къолларыны шу Сарайгъа узатса, 30+о вакъыт Сен коклерден, Озюнъ булунгъан ерден эшит ве оларны багъышла. Оларнынъ юреклерини билип, эр кимсеге онынъ япкъанларына коре акъкъыны бер. Инсан огъулларынынъ юреклерини тек Сен билесинъ де! 31Сонъ олар Сен баба-деделеримизге берген топракъта яшагъан эписи куньлеринде Сенден къоркъсунлар ве Сенинъ косьтерген ёлларынъдан юрсюнлер!

32+Сенинъ Исраиль халкъынъдан олмагъан бир ябанджы Сенинъ буюк Намынъ, Сенинъ кучюнъ ве Сенинъ буюк къудретинъ ичюн узакъ мемлекеттен кельсе ве келип, шу Сарайгъа айланып дува этсе, 33о вакъыт Сен коклерден, Сен булунгъан ерден эшит ве ябанджылар Сенден не сораса, шунынъ эписини яп. Сонъ бутюн дюнья халкълары Сенинъ Намынъны биледжеклер ве, Сенинъ Исраиль халкъынъ киби, Сенден къоркъаджакълар. Сонъ даа мен къургъан Сарай Сенинъ Адынънен адландырылгъаныны биледжеклер.

34Сенинъ халкъынъ душманларына къаршы чыкъкъанда, Сен косьтерген ёлларнен кеткенде, Сен сайлагъан бу шеэрге ве мен Сенинъ Намынъа къургъан Сарайгъа айланып, Санъа дувалар окъусалар, 35о вакъыт коклерден оларнынъ дуваларыны ве ялваргъанларыны эшит ве оларгъа керекли ярдым эт.

36+Олар Сенинъ огюнъде гуна япкъанда, – гуна япмагъан инсан ёкъ да, – ве Сен оларгъа ачувланып, оларны душман къолуна бергенде, душманлары оларны эсирге алып, узакъ я да якъын ерлерге алып кеткенден сонъ, 37+олар эсир тюшип отургъан ерлерде озюне келип, тёвбе этселер ве эсирлик топрагъында Санъа ялварып: «Биз гуна яптыкъ, Къанунны боздыкъ, яманлыкъ яптыкъ», – деселер 38+ве, оларны эсирге алгъанларнынъ ерлеринде олып, бутюн юрекнен ве бутюн джаннен Санъа къайтсалар, Сен оларнынъ бабаларына берген топрагъына, Сен сайлагъан шеэрге ве мен Сенинъ Намынъа къургъан Сарайгъа айланып дува окъусалар, 39о вакъыт Сен коклерден, Сен булунгъан ерден оларнынъ дувасыны ве ялваргъанларыны эшит, оларгъа керекли ярдым эт ве Сенинъ халкъынъны оларнынъ Санъа къаршы япкъан гуналары ичюн багъышла.

40+Я Аллам! Сенинъ козьлеринъ ачыкъ олсун, Сенинъ къулакъларынъ шу ерде окъулгъан дуваларны эшитсинлер! 41+Шимди исе, РАББИ-Тааля, Сен де, Сенинъ къудрет Сандыгъынъ да Сенинъ раатлыкъ еринъе киринъиз. Сенинъ руханийлеринъ исе, РАББИ-Тааля, къуртарув корьсюнлер! Сенинъ азизлеринъ яхшылыкъкъа къувансынлар!

42+РАББИ-Тааля! Сенинъ Месихинъден юзь чевирме. Сенинъ къулунъа Давуткъа олгъан буюк севгинъни акъылда тут.

7

Раббининъ Сарайыны азиз этелер

7^1+Сулейман озь дувасыны битирген сонъ, коктен атеш энди ве бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны ве башкъа къурбанларны якъты, ве РАББИнинъ Шурети Сарайны толдурды. 2Руханийлер РАББИнинъ Эвине кирип оламай эдилер, чюнки РАББИнинъ Эвини РАББИнинъ Шурети толдурды. 3+Исраиль огъуллары, атеш ве РАББИнинъ Шурети Эвге энгенини корип, бетинен ерге йыкъылдылар ве РАББИни макътап: «РАББИ хайырлыдыр, Онынъ буюк севгиси эбедийдир!» – дедилер.

4Сонъ падиша ве бутюн халкъ РАББИнинъ огюнде къурбанлар чалдылар. 5Сулейман падиша 22 000 тувар ве 120 000 къой-эчкилерни къурбан чалды, ве, бойле этип, падиша ве бутюн халкъ Алланынъ Эвини азиз эттилер. 6Руханийлер озь хызмет ерлеринде тура эдилер. Левийлилер, РАББИге йырламакъ ичюн япылгъан чалгъы алетлеринен тура эдилер. Давут падиша бу алетлерни, РАББИни макътамакъ ичюн, япкъан эди ве олардан файдаланып: «РАББИнинъ буюк севгиси эбедийдир!» – деп, РАББИни макътагъан эди. Оларнынъ къаршысында руханийлер боразан чала эдилер, бутюн исраиллилер исе аякъ устюнде тура эдилер.

7+Сонъра Сулейман РАББИнинъ Эви огюндеки азбарнынъ ортасыны да азиз этти. Анда о, бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны чалды ве аманлыкъ къурбанларынынъ ягъыны якъты, чюнки Сулейман япкъан бакъыр къурбан ери якъыладжакъ къурбанларны, ашлыкъ бахшышларыны ве ягъ бахшышларыны сыгъдырып оламай эди.

8+О заманда Сулейман бутюн Исраиль халкъынен берабер еди кунь девамында байрам этти. Лево-Хаматтан Мысыр вадийине къадар олгъан ерлерден кельген джемаат пек чокъ эди. 9Къурбан ерини еди кунь девамында азиз эттилер ве еди кунь девамында байрам яптылар, секизинджи куню исе тантаналы топлашув яптылар. 10Единджи айнынъ 23-юнджи куню Сулейман халкъны озь чадырларына йиберди. Эр кес, РАББИ Давуткъа, Сулеймангъа ве озь халкъына Исраильге япкъан эйиликлерге къуванып ве шенъленип кетти.

Рабби экинджи кере Сулеймангъа келе

11Сулейман РАББИнинъ Эвини ве падиша сарайыны къурып битирди. Сулейман озь юреги истеген, РАББИнинъ Эвинде ве озь эвинде япаджакъ олгъан эписи шейлерни яхшы япып беджерди. 12+Геджеси РАББИ Сулеймангъа кельди ве онъа бойле деди:

– Мен сенинъ дуванъны эшиттим ве Озюме шу ерни къурбан эви оларакъ сайладым. 13+Эгер Мен коклерни къапатсам ве ягъмур ягъмаса, эгер Мен сарынчкъагъа топракъны ёкъ этмеге буюрсам я да Меним халкъыма веба хасталыгъыны йиберсем, 14+ве о вакъыт Меним Адымнен адлангъан Меним халкъым боюн эгсе, дувалар этсе ве Мени къыдырсалар, эгер озь яман ёлларындан вазгечселер, Мен оларны коклерден эшитирим, гуналарыны багъышларым ве оларнынъ топрагъыны тедавийлерим. 15+Шимди Меним козьлерим ачыкъ оладжакъ, Меним къулакъларым шу ерде этильген дуваларгъа дикъкъат этеджеклер. 16+Шимди, Меним Намым мында эбедиен олсун деп, Мен бу Эвни сайладым ве оны азиз эттим. Меним козьлерим ве юрегим эр вакъыт мында оладжакъ. 17Сен исе, эгер сен, Давут бабанъ киби, Меним огюмде юрсенъ ве Мен санъа буюргъан эписи шейлерни беджерсенъ, Меним низамнамелеримни ве къарарларымны тутсанъ, 18+бабанъ Давуткъа: «Сюляленъ кесильмейип Исраильге падишалыкъ этеджек», – дегеним киби, Мен падишалыгъынънынъ тахтыны къуветлештиририм.

19Эгер де сиз чевирильсенъиз ве Мен берген низамнамелеримни ве эмирлеримни ташлап кетсенъиз, эгер сиз барып, башкъа аллаларгъа хызмет этсенъиз ве оларгъа табынсанъыз, 20+сонъ Мен исраиллилерни Мен оларгъа берген топрагъымдан тамырынен чыкъарып ташларым, Меним Намым ичюн Мен азиз эткен бу Сарайны исе, эписи халкълар оны мыскъыллап, ярамай шакъа этсин деп, къалдырырым. 21+Шу улу Сарайнынъ янындан кечкен-кеткен эр бир адам дешет ичинде: «РАББИ шу топракъкъа ве шу Сарайгъа не ичюн бойле япты?» – дейджек. 22Оларгъа исе джевап берип: «Олар РАББИден, оларны Мысыр топрагъындан чыкъаргъан озь бабаларынынъ Алласындан вазгечтилер, башкъа аллаларгъа япыштылар, оларгъа табындылар ве оларгъа хызмет эттилер. Шунынъ ичюн РАББИ башларына шу беляны тюшюрди», – дейджеклер.

8

Сулейманнынъ шуретли ишлери

8^1+Сулейман РАББИнинъ Сарайыны ве озюнинъ эвини 20 йыл девамында къурды. 2Сонъра Сулейман Хурам онъа берген шеэрлерни гъайрыдан къурды ве анда Исраиль огъулларыны ерлештирди. 3Сонъра Сулейман Хамат-Цова шеэрине уджюм этти ве оны алды. 4Сонъ о, чёльде Тадмор шеэрини ве Хамат еринде аш сакъламакъ ичюн шеэрлерни къурды. 5+Сулейман даа юкъары Бет-Хорон ве ашагъы Бет-Хорон шеэрлерини къурды. Бу шеэрлер диварларнен, къапуларнен ве килитлернен пекитильген шеэрлер эди. 6Сулейман даа да Баалат шеэрини, озь ашларыны сакъламакъ ичюн эписи шеэрлерини, дженк арабалары ичюн эписи шеэрлерни ве атлылар ичюн шеэрлерни тюзетип абаданлаштырды. Сулейман Ерусалимде, Ливанда ве падишалыкъ эткен бутюн топрагъында къурмагъа истеген эписи шейлерни къурды.

7Исраилли олмагъанларны исе: хитли, аморлы, перизли, хивли ве евуслы халкъларнынъ къалгъанларыны 8ве олардан сонъ къалгъан ве исраиллилер ольдюрмеген балаларыны да Сулейман озюне чалышмагъа меджбур этти. Бойле ал шимдигедже сакъланып къала. 9+Исраиль огъулларыны исе Сулейман озюне чалышмагъа меджбур этмеди. Олар онынъ аскерлери ве къаравул башлыкълары, дженк арабаларынынъ ве атлыларынынъ башлыкълары олдылар. 10Булардан Сулейман падишанынъ башлыкълары, 250 адам эди. Олар халкъны идаре эттилер.

11+Сулейман фыравуннынъ къызыны Давут Шеэринден алып:

– Меним апайыма Давутнынъ эвинде, Исраиль падишасынынъ эвинде яшамагъа олмаз, чюнки РАББИнинъ Сандыгъы кирген ерлер азиздир, – деп, апайыны онъа къурып берген эвге кочюрди.

12+Сонъра Сулейман Эйван огюнде къурулгъан РАББИнинъ къурбан еринде бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны РАББИге кетирип башлады. 13+Муса буюргъаны киби, о, эм де эр кунь керекли къурбанларны, эм де эр раатлыкъ куню, эм де янъы ай догъгъан куньлеринде, эм де йылда учь кере: Маясыз Пишкен Пите Байрамында, Афталар Байрамында ве Чалашлар Байрамы куньлеринде бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны кетире эди. 14+Сулейман, Давут бабасынынъ къарарына коре, ибадет этмек ичюн руханийлернинъ болюклерини бельгиледи ве вазифелерини беджермек ичюн левийлилернинъ болюклерини тайинледи. Левийлилер РАББИни шуретлемек ве эр кунь руханийлернинъ ишлеринде ярдым этмек керек эдилер. Сулейман эр бир къапу ичюн къапуджыларнынъ невбетлерини де тайинледи. Алланынъ адамы Давутнынъ буюргъанлары бойле эди. 15Олар падишанынъ эм руханийлер акъкъында, эм левийлилер акъкъында, эм хазине, эм де эр бир шей акъкъында буюргъанларыны бозмайып беджере эдилер.

16Бойлеликнен, РАББИнинъ Сарайы темелининъ къурулышындан башлап, къуруджылыкънынъ сонъунадже Сулейманнынъ бутюн иши беджерильген эди.

17+Бундан сонъ Сулейман Эдом топрагъында, денъиз ялысында ерлешкен Эцион-Гевер ве Элоткъа кетти. 18+Хурам озь хызметчилеринен Сулеймангъа гемилерни ве денъизни бильген хызметчилерини ёллады. Олар Сулейманнынъ хызметчилеринен берабер Офирге кеттилер ве андан 450 чувал[*] алтын алып, Сулейман падишагъа кетирдилер.

9

Шева къыраличеси

9^1+Шева къыраличеси, Сулейманнынъ шурети акъкъында эшитип, оны къыйын суаллернен сынамакъ ичюн, Ерусалимге кельди. О, буюктен буюк байлыкънен кельди: девелер гузель къокъулы шейлернен ве чокътан-чокъ алтын ве къыйметли ташларнен юклю эди. О, Сулеймангъа келип, юрегинде олгъан эр шей акъкъында онен субет этти. 2Сулейман онынъ эр бир суалине джевап берди. О, эр шей акъкъында биле эди ве эр шейни Шевагъа анълатып ола эди. 3Шева къыраличеси Сулейманнынъ акълыны ве къургъан эвини, 4софрасындаки ашыны, къулларынынъ отургъан эвлерини, хызметкярларынынъ яхшы ишини ве оларнынъ урбаларыны, ички дагъыткъан адамларыны ве оларнынъ урбаларыны, Сулейман РАББИнинъ Сарайына алып баргъан ёлны да корьгенде, пек шашты 5ве падишагъа бойле деди:

– Мен яшагъан мемлекетимде сенинъ ишлеринъ ве икметинъ акъкъында эшиткеним догърудыр. 6Лякин мен озюм келип, озь козюмнен корьмегендже, бу шейлерге инанмай эдим. Энди корем ки, сенинъ буюк икметинъ акъкъында манъа ярысыны да айтмагъан экенлер. Сенинъ акъкъынъда айтылгъан шейлерден даа да устюнсинъ! 7Сенинъ адамларынъ бахтлыдыр! Сенинъ огюнъде даима тургъан ве акъыллы сёзлеринъни эшиткен бу хызметкярларынъ да бахтлыдыр! 8+Сенден разы олгъан РАББИ-Таалянъа шукюрлер олсун! РАББИ-Тааля сени Озь тахтына, Озь падишасы олмакъ ичюн, отуртты! Алланънынъ Исраильге олгъан севгиси ичюн, оны эбедиен къавий этмек ичюн, О, сени, укюмдарлыкъ этмек ве акъкъикъатны къорчаламакъ ичюн, падиша этти!

9Сонъ о, падишагъа 120 чувал[*] алтын ве чокътан-чокъ гузель къокъулы шейлер ве къыйметли ташлар багъышлады. Шева къыраличеси Сулейман падишагъа багъышлагъан гузель къокъулы шейлерге ошагъан шейлер даа олмагъан эди.

10+Офирден алтын кетирген Хурамнынъ хызметчилери ве Сулейманнынъ хызметчилери чокътан-чокъ алгум агъачы ве къыйметли ташлар да кетирди. 11Падиша шу алгум агъачындан РАББИнинъ Сарайына ве падишанынъ эвине мердивен япты, бундан гъайры йырджылар ичюн сантырлар ве арфалар да яптырды. Бундан эвель Ехуда топракъларында ойле шейлер корюльмеген эди.

12Сулейман падиша Шева къыраличесине бахшыш оларакъ о сорагъан ве истеген эр шейни берди, ве бу шейлер Шеванынъ падишагъа кетирген шейлеринден чокъ эди. Сонъра о ве онынъ хызметчилери озь мемлекетине къайттылар.

Сулейманнынъ зенгинлиги

13Сулеймангъа эр бир йылда кельген алтын 666 чувал[*] эди. 14Ондан гъайры, алыш-веришчилер ве базиргянлар, эм де эписи Арабистан падишалары ве виляетлер башлыкълары Сулеймангъа алтын ве кумюш кетире эдилер.

15Сулейман падиша дёгюльген алтындан 200 дане балабан къалкъан яптырды. Эр бир къалкъангъа алты кило[*] дёгюльген алтын кетти. 16+Даа дёгюльген алтындан 300 дане кичкене къалкъан яптырды. Эр бирине учь кило[*] алтын кетти. Падиша оларны Ливан Орманы эвинде къойды.

17Падиша фильтиштен балабан тахт яптырды ве оны темиз алтыннен къаплады. 18Тахтнынъ алты басамагъы ве тахткъа къошулгъан аякъ тюбюне къоюлгъан алтын скемлечик бар эди. Отургъан ернинъ эки тарафындан эки тирсеклик бар эди, тирсекликлернинъ янында бирер арслан япылгъан эди. 19Алты басамакънынъ эки тарафындан он эки дане арслан япылгъан эди. Башкъа падишалыкъларда бу корюльмеген шей эди. 20Сулейман падишанынъ эписи ичкен савутлары алтындан ясалгъан эди. Ливан Орманы эвиндеки савутлар да темиз алтындан ясалгъан эди. Сулейманнынъ заманында кумюшнинъ бир къыймети ёкъ эди. 21+Падишанынъ гемилери Хурамнынъ хызметчилеринен берабер Таршишке кете эдилер, учь йылда бир кере Таршиштен кельген гемилер алтын, кумюш, фильтиш, маймунлар ве тавус къушларыны кетире эдилер.

22+Сулейман падишанынъ зенгинлиги ве икмети ер юзюндеки эр бир падишанынъкисинден зияде олды. 23+Ер юзюндеки бутюн падишалар Сулейманнен корюшмек, онынъ юрегине Алла берген икметини динълемек истей эдилер. 24Оларнынъ эр бири озюнден бахшышларны: кумюш ве алтын шейлер, урбалар, силя ве къокъулы шейлер, ат ве къатырларны, – эр йыл кетире эдилер.

25+Сулейман озюне дженк арабалары ве атлы аскерлер топлады. Атлары ве дженк арабалары ичюн онынъ 4 000 араны бар эди, эм де онынъ 12 000 атлы аскери бар эди. Оларны о, дженк арабалары шеэрлеринде ве Ерусалимде, падишанынъ янында ерлештирди. 26+Сулейман, Фират дерьясындан башлап, Фелестин топракъларына къадар ве Мысыр сынъырларына къадар яшагъан падишаларгъа укюмдарлыкъ япа эди. 27Падиша Ерусалимде кумюшни адий таш ерине сайдырды, кедрлерни исе, оларнынъ чокълугъы себебинден, Шефелада оськен инджир тереклерине тенъ этти. 28+Атларны исе Сулеймангъа Мысырдан ве башкъа мемлекетлерден кетире эдилер.

Сулейман падишалыгъынынъ нетиджелери

29Сулейманнынъ башкъа ишлери башындан сонъунадже Натан пейгъамбернинъ китабында, шилолы Ахиянынъ пейгъамберлик китабында ве Неват огълу Еровоам акъкъындаки гизли шейлерни бильген Иддонынъ руяларында язылгъандыр. 30Сулейман Ерусалимде бутюн Исраильге 40 йыл девамында падишалыкъ этти. 31Сонъ Сулейман баба-деделерине къошулды ве Давут бабасынынъ шеэринде дефн этильди. Огълу Реховоам онынъ ерине падиша олды.

10

Исраиль эки падишалыкъкъа болюне

10^1+Реховоам Шекемге кетти, чюнки эписи исраиллилер оны падиша япмакъ ичюн анда кельдилер. 2+Сулейман падишадан Мысыргъа къачып кеткен Неват огълу Еровоам буны Мысырда эшиткенде, Мысырдан къайтып кельди. 3Исраиллилер адамлар ёллап, Еровоамны чагъырттылар. Еровоам ве бутюн Исраиль джемааты келип, Реховоамгъа бойле дедилер:

4+– Сенинъ бабанъ бойнумызгъа агъыр юк юкледи. Сен исе бабанъ бизге берген даяналмаз ишни ве бизим бойнумызгъа юклеген агъыр юкни енгиллештир. О заман биз санъа хызмет этермиз.

5Реховоам оларгъа:

– Манъа учь куньден сонъ къайтып келинъиз, – деди. Халкъ кетти.

6Реховоамнынъ бабасы Сулейман сагъ олгъанда, онъа хызмет эткен акъсакъаллар бар эди. Падиша оларнен акъыл танышып, буны сорады:

– Бу халкъкъа насыл джевап берейим? Сиз насыл меслеат берерсинъиз?

7Олар онъа:

– Эгер сен бу халкъкъа мераметли олсанъ, о истеген шейни япсанъ, онен яхшы лаф этсенъ, олар санъа омюрбилля къул олур, – дедилер.

8Лякин Реховоам акъсакъаллар онъа берген меслеатына къулакъ асмады, берабер оськен ве онъа хызмет эткен яш йигитлернен акъыл танышты. 9Реховоам олардан:

– Сизинъ меслеатынъыз не? Манъа: «Бабанъ бизим бойнумызгъа юклеген агъыр юкни енгиллештир», – деген халкъкъа насыл джевап берейим? – деп сорады.

10Онен берабер оськен яш йигитлер онъа бойле дедилер:

– Санъа: «Сенинъ бабанъ бойнумызгъа агъыр юк юкледи. Сен исе оны енгиллештир», – деген халкъкъа сен айт: «Меним уфакъ пармагъым бабамнынъ белинден къалын! 11Меним бабам сизге буюк агъырлыкъ юклеген, мен исе бу агъырлыкъны даа да зияделештиреджегим. Меним бабам сизни къамчыларнен джезалагъан, мен исе сизни чаянларнен джезалайджагъым».

12Учюнджи куню Еровоам ве бутюн халкъ Реховоамнынъ огюне кельди, чюнки падиша оларгъа: «Манъа учь куньден сонъ къайтып келинъиз», – деп буюргъан эди. 13Реховоам падиша, акъсакъалларнынъ берген меслеатындан вазгечип, халкъкъа пек серт джевап берди. Яш йигитлернинъ сёзлерини динълеп, бойле джевап берди:

14– Меним бабам сизге буюк агъырлыкъ юклеген, мен исе бу агъырлыкъны даа да зияделештиреджегим. Меним бабам сизни къамчыларнен джезалагъан, мен исе сизни чаянларнен джезалайджагъым.

15+Падиша халкъны динълемеди, чюнки бу, РАББИнинъ истегени эди. РАББИ шилолы Ахиянынъ ярдымынен Неват огълу Еровоамгъа айткъан сёзю ерине кельмек керек эди.

16+Бутюн Исраиль, падиша оларны динълемегенини корип, падишагъа бойле джевап берип:

– Давуттан бизге не файда? Йишай огълунда бир пайымыз ёкъ. Эй, Исраиль! Эвлеринъизге къайт! Сен де, Давут, озь сюляленъни озюнъ бакъ! – дедилер, ве бутюн Исраиль озь чадырларына къайтты.

17Бойледже, Реховоам тек Ехуда шеэрлеринде яшагъан исраиллилерге падиша олды.

18+Реховоам падиша зорлап чалыштырылгъан ишчилернинъ башлыгъы олгъан Хадорамны йиберди. Лякин исраиллилер оны ташларнен урып ольдюрдилер. Реховоам падиша исе тез-тез арабасына минип, Ерусалимге къачты. 19Шу куньден башлап бугуньге къадар Исраиль Давут эвине къаршы исьян этмекте.

11

Шемая пейгъамбер Алланынъ эмирини анълата

11^1Реховоам Ерусалимге кельди, Ехуда ве Биньямин къабилелеринден 180 000 энъ яхшы аскерини топлады. О, Исраильнен дженк этмеге ве падишалыкъны озюне къайтармагъа истеди. 2+Лякин Алланынъ адамы Шемаягъа Алла бойле деди:

3– Ехуда падишасына Сулейман огълу Реховоамгъа, Ехуда ве Биньямин къабилелеринден эписи исраиллилерге бойле айт: 4«РАББИ бойле дей: “Барманъыз, агъа-къардашларынъызнен дженклешменъиз. Эр биринъиз эвине къайтсын. Бу шейлер Менден олды”».

Олар РАББИнинъ сёзлерини динъледилер ве Еровоамгъа къаршы дженкке чыкъмадылар.

Реховоам шеэрлерни къуветлештире

5+Реховоам Ерусалимде яшады. О, Ехуда шеэрлерини къуветлештирди. 6О, Вифлеем, Этам, Текъоа, 7Бет-Цур, Сокъо, Адуллам, 8Гъат, Мареша, Зиф, 9Адораим, Лакиш, Азекъа, 10Цора, Аялон ве Хеврон шеэрлерини къуветлештирди. Булар – Ехуда ве Биньямин къабилелеринде пекитильген шеэрлердир. 11Пекитильген шеэрлерни къуветлештирип, о, анда башлыкълар ерлештирди, эм де аш, ягъ ве шарап тутумларыны азырлап къойды. 12Булардан гъайры, Реховоам эр бир шеэрге буюк къалкъанлар ве мызракъларны берди ве бойле этип, оларны пек яхшы къуветлештирди. Ехуда ве Биньямин къабилелери онынъ къолунда эди.

Руханийлер ве левийлилер Исраильден Ехудагъа кетелер

13Бир кунь бутюн Исраильде олгъан руханий ве левийлилер эр еринден келип, Реховоамнынъ янында топлаштылар. 14+Левийлилер озь отлакъларыны ве мулькюни къалдырды ве Ехудагъа Ерусалимге кельдилер, чюнки Еровоам ве онынъ огъуллары оларгъа РАББИнинъ руханийлери олмагъа ёл бермей эди, 15+ибадет тёпелеринде хызмет этмеге озь руханийлерини къойды. Олар о япкъан теке ве бугъа путларына да хызмет эттилер.

16Сонъ Исраильнинъ Алласы РАББИни къыдырмагъа джан-юректен истеген адамлар да Исраильнинъ эписи къабилелеринден левийлилернинъ артындан Ерусалимге кельдилер ве РАББИге, бабаларынынъ Алласына къурбанлар чалдылар. 17Олар Ехуда падишалыгъыны къуветлештирдилер ве учь йыл девамында Сулейман огълу Реховоамгъа къол туттылар, ве шу учь йыл девамында олар Давутнынъ ве Сулейманнынъ ёлларынен юрдилер.

Реховоамнынъ къорантасы

18+Реховоам Давут огълу Еримотнынъ къызы Махалаткъа ве Йишай огълу Элиавнынъ къызы Авихаилге эвленди. 19О, онъа Еуш, Шемарья ве Захам огъулларыны догъды.

20Сонъ Реховоам Авишаломнынъ къызы Маакъагъа эвленди. О онъа Авия, Аттай, Зиза ве Шеломитни догъды. 21Реховоам Авишаломнынъ къызы Маакъаны башкъа апайларындан ве джариелеринден зияде севе эди. Онынъ 18 апайы ве 60 джариеси бар эди. Онынъ 28 огълу ве 60 къызы олды.

22+Реховоам Маакъанынъ огълу Авияны агъа-къардашларына башлыкъ этип къойды, чюнки оны падиша япаджакъ олды. 23Акъылнен иш тутып, о, эписи огъулларыны Ехуда ве Биньямин къабилелерининъ виляетлерине, къуветлештирильген шеэрлерге ёллады, оларгъа пек чокъ аш берди ве чокъ апайлар къыдырып тапты.

12

Реховоам Раббиден юзь чевире, ве мысырлылар онъа уджюм этелер

12^1Реховоам кучьке кирип, онынъ падишалыгъы пекинген сонъ, о ве онен берабер бутюн Исраиль де РАББИнинъ Къанунындан вазгечти.

2+Реховоам ве халкъы РАББИден вазгечкенлери ичюн, Реховоам падишалыгъынынъ бешинджи йылында Мысыр падишасы Шишакъ Ерусалимге уджюм этти. 3Шишакънынъ ордусында 1 200 дженк арабасы ве 60 000 атлы аскери бар эди. Онен берабер Мысырдан ливиялылар, сукхийлилер ве хушлулар кельди. Бу халкънынъ сайысы-эсабы ёкъ эди. 4+Шишакъ Ехуданынъ пекитильген шеэрлерини басып алды ве Ерусалимге якъынлашты.

5+Бу вакъыт Шишакътан сакъланып Ерусалимде топлашкъан Реховоам ве Ехуда башлыкъларына Шемая пейгъамбер кельди. О оларгъа:

– РАББИ бойле дей: «Сизлер Мени къалдырдынъыз. Мен де сизлерни Шишакънынъ къолуна къалдыраджагъым», – деди.

6+Исраильнинъ башлыкъларынен падиша боюн эгди ве:

– РАББИ адалетлидир, – деди.

7РАББИ оларнынъ боюн эггенлерини корип, Шемаягъа бойле деди:

– Олар боюн эгдилер. Шунынъ ичюн Мен оларны ёкъ этмем. Якъын вакъытта оларны къуртарырым. Озюмнинъ гъазабымны Шишакъ аркъалы Ерусалимге тёкмем. 8Лякин олар Шишакъкъа хызмет этеджеклер. Манъа хызмет этмекнинъ ве башкъа падишалыкъларгъа хызмет этмекнинъ арасындаки фаркъны анъласынлар.

9+Мысыр падишасы Шишакъ Ерусалимге кирди ве РАББИнинъ Сарайындан ве падиша сарайындан къыйметли шейлерни алды. О, эр шейни алды, Сулейман яптыргъан алтын къалкъанларны да алды. 10Реховоам падиша оларнынъ ерине бакъыр къалкъанларны яптырды ве оларны падиша сарайынынъ къапусыны къаравуллагъан сакъчыларнынъ башлыкъларына берди. 11Падиша РАББИнинъ Сарайына киргенде, сакъчылар къалкъанларны алып келе эдилер, сонъ исе сакъчыларнынъ одасына къайтара эдилер.

12+Реховоам боюн эгген сонъ, РАББИ Озь ачувыны кести, ве О, Реховоамны бутюнлей ёкъ этмеди. Ехудада яхшы шейлер де япыла эди.

Реховоам падишалыгъынынъ нетиджелери

13Падиша Реховоам Ерусалимде къавийлешти ве падишалыкъ япты. Реховоам падиша олгъанда, о, 41 яшында эди. О, Ерусалимде 17 йыл девамында падишалыкъ япты. Анда РАББИнинъ Намы булунсын деп, РАББИ бу шеэрни Исраильнинъ бутюн къабилелерининъ шеэрлери арасындан сайлады.

Онынъ анасынынъ ады аммонлы Наама эди.

14Реховоам джан-юректен РАББИни къыдырмады, о, яманлыкъ япты.

15+Реховоамнынъ ишлери, башындан сонъунадже, Шемая пейгъамбернинъ китабында ве гизли шейлерни бильген Иддонынъ язысында, несиллернинъ джедвелинен берабер язылгъандыр. Реховоам ве Еровоам бутюн омюрлери бою бири-биринен дженк эте эдилер.

16Реховоам бабаларына къошулды ве Давут Шеэринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Авия падиша олды.

13

Авия Еровоамнен дженк эте

13^1Еровоам падишалыгъынынъ 18-инджи йылында Авия Ехуданынъ падишасы олды. 2О, Ерусалимде учь йыл девамында падишалыкъ япты. Анасынынъ ады Микъая эди. О, Гива шеэрли Уриэлнинъ къызы эди.

Авия ве Еровоамнынъ арасында дженк башланды.

3Авия ордусынен дженкке киришти. Онынъ ордусында 400 000 энъ яхшы аскер, джесюр къараманлар бар эди. Еровоам онъа къаршы 800 000 аскернен чыкъты. Олар энъ яхшы, джесюр къараманлар эдилер. 4Авия Эфраим дагълыгъында, Цемараим дагъынынъ тёпесинде турды ве шойле деди:

– Эй, Еровоам ве бутюн Исраиль! 5+РАББИ, Исраильнинъ Алласы, Исраиль падишалыгъыны туз васиетине[*] коре Давуткъа ве онынъ огъулларына эбедиен бергенини бильмейсизми? 6+Лякин Неват огълу Еровоам, Давут огълу Сулейманнынъ къулу, озь эфендисине къаршы чыкъты. 7Онынъ янында бош, бозукъ адамлар топланды. Олар Сулейман огълу Реховоамгъа къаршы чыкътылар. Еровоам исе яш эди, онынъ юреги зайыф олды, ве о, оларгъа къаршы турып оламады.

8+Сизлер пек чокъ олгъанынъыз ве сизде Еровоам япкъан аллалар, алтын бугъалар олгъаны ичюн, шимди сиз Давут огъулларынынъ къолларына берильген РАББИнинъ падишалыгъына къаршы чыкъмагъа тюшюнесинъиз. 9+Сизлер РАББИнинъ руханийлерини, Харун огъулларыны ве левийлилерни къувдынъыз. Озюнъизге исе, башкъа мемлекетлернинъ халкълары дайын, озь руханийлеринъизни къойдынъыз. Яш бугъа ве еди къочкъар алып кельген эр ким озюни бир вазифеге къоя билир ве алла олмагъан шейлернинъ руханийи ола билир.

10Бизим Алламыз исе – РАББИдир. Биз оны къалдырмадыкъ, ве руханийлер, Харун огъуллары ве левийлилер озь ишини япкъанда, РАББИге хызмет этелер. 11Олар РАББИ ичюн эр саба-акъшам бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар чалалар, къокъулы шейлер якъалар, темиз столда сыра-сыра теклиф пителерни къоялар, ве, эр акъшам янсын деп, алтын къандильнинъ лампатларыны якъалар. Биз Алламыз РАББИнинъ низамнамелерини тутамыз, сизлер исе Оны къалдырдынъыз. 12+Бизим башлыгъымыз – Алла. Онынъ руханийлери сизлерге къаршы янъгъырагъан боразанларда телюке сигналы чалалар. Эй, Исраиль огъуллары! РАББИнен, бабаларынъызнынъ Алласынен дженклешменъиз! Сиз ич бир вакъыт енъмезсинъиз!

13Лякин Еровоам оларнынъ аркъаларындан гизлиден бир отрядны ёллады. О, озю ехудалыларнынъ огюнде эди, отряд исе артында эди. 14Ехудалылар артына бакътылар ве эм арттан, эм огден оларгъа уджюм эткенлерини корьдилер. Олар РАББИни чагъырдылар, руханийлер исе боразанлар чалдылар. 15Сонъ ехудалылар бир сеснен къычырдылар. Ехудалылар къычыргъан аньде РАББИ Еровоамны ве исраиллилерни ёкъ этти, Авия ве ехудалылар исе буны корьдилер. 16Сонъ исраиллилер ехудалылардан къачып башладылар, РАББИ исе оларны ехудалыларнынъ къолуна берди.

17Авия ве онынъ халкъы исраиллилерни дарма-дагъын эттилер. Исраильнинъ 500 000 энъ яхшы аскери ольдюрильди. 18Бундан сонъ Исраиль огъуллары бойсундылар. Ехуда огъуллары исе, бабаларынынъ Алласы РАББИге ишангъанлары ичюн, енъиш къазандылар.

19Авия Еровоамнынъ артындан къувалап, онынъ Бет-Эль шеэрини ве этрафындаки койлерни, Ешана шеэрини ве этрафындаки койлерни, Эфрон шеэрини ве этрафындаки койлерни запт этип алды.

20+Бундан сонъ Еровоам Авиянынъ куньлеринде кучюни топлап оламады. РАББИ оны урды, ве о, ольди. 21Авия исе кучьлю олды. О, озюне он дёрт апай алды ве 22 огъул ве 16 къызнынъ бабасы олды.

22+Авиянынъ башкъа ишлери, онынъ япкъанлары ве сёзлери Иддо пейгъамбернинъ язысында берильгендир.

14

Падиша Аса хушлуларны енъе

14^1Авия ольди, баба-деделерине къошулды ве Давут Шеэринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Аса падиша олды. Онынъ падишалыгъы вакътында мемлекетте он йыл девамында тынчлыкъ олды. 2Аса Алласы РАББИнинъ огюнде яхшы ве догъру ишлер япты. 3+О, ят аллаларнынъ къурбан ерлерини ве ибадет тёпелерини ёкъ этти, путларыны бозды, Ашера диреклерини кесип ташлады. 4О, ехудалыларгъа бабаларынынъ Алласы РАББИни къыдырмагъа ве Онынъ Къанун ве эмирлерини беджермеге буюрды. 5О, Ехуда топрагъындаки эписи шеэрлерде олгъан ибадет тёпелерини ве къокъулы отларны якъмакъ ичюн ерлерни ёкъ этти. Онынъ заманында падишалыкъта тынч яшадылар.

6+Аса Ехудада пекитильген шеэрлер къурды. О вакъытта дженк олмады, ве топракъта тынч яшадылар. РАББИ Асагъа тынч яшайыш берди.

7Аса ехудалыларгъа:

– Айдынъыз, бу шеэрлерни къурайыкъ, оларны диварларнен къоралайыкъ, къуллелер япайыкъ, килитли къапулар къояйыкъ. Бу топракълар даа бизимки. Биз Алламыз РАББИге ибадет эттик, шунынъ ичюн О, бизге эр тарафтан тынчлыкъ берди, – деди.

Олар къуруджылыкъны башладылар ве ниетлерине ириштилер.

8Асанынъ ордусында къалкъан ве мызракънен силялангъан 300 000 ехудалы, къалкъаннен силялангъан ве окъ аткъан 280 000 биньяминли бар эди. Олар эписи джесюр аскерлер эди.

9+Хушлу Зерах озюнинъ 1 000 000 аскери ве 300 арабасынен Асанынъ ордусына къаршы чыкъты ве Марешагъа къадар кельди. 10Аса онынъ къаршысына чыкъты ве Марешанынъ янындаки Цефата вадийинде дженкке азырланды.

11Аса озюнинъ Алласы РАББИни чагъырып:

– Я РАББИ! Сен зайыфнынъ кучьлюге къаршы олгъан дженкинде ярдым эте билесинъ. Я РАББИ, Алламыз! Бизге ярдымджы ол, биз Санъа ишанамыз. Биз Сенинъ Адынънен бу чокътан-чокъ олгъан душмангъа къаршы чыкътыкъ. Я РАББИ! Сен бизим Алламызсынъ! Инсангъа Сени енъмеге ёл берме! – деди.

12Сонъ РАББИ Асанынъ ве ехудалыларнынъ козю огюнде хушлуларны урды. Хушлулар къачып башладылар. 13Аса ве онынъ ордусы оларны тап Герар шеэрине къадар къувалады. Хушлулар ольдюрильдилер, РАББИ ве Онынъ ордусы тарафындан енъильдилер, оларнынъ ич бириси тири къалмады. Аса пек буюк гъаниметни эльде этти. 14+Шеэрлилер РАББИден пек къоркъкъанлары ичюн, ехудалылар Герар шеэрининъ янындаки бутюн шеэрлерни боздылар, анда пек чокъ къыйметли шейлер бар олгъаны ичюн, эписи шеэрлерни чайпадылар. 15Чобанларнынъ чадырларына да уджюм эттилер, къой-эчкилернинъ ве девелернинъ бир чокъуны алып кеттилер, сонъра Ерусалимге къайттылар.

15

Раббинен олгъан васиет янъыдан япыла

15^1+Одед огълу Азарьягъа Алланынъ Руху энди. 2+О, Асанынъ огюне чыкъып, шойле деди:

– Динъленъиз мени, Аса ве ехудалыларнынъ ве биньяминлилернинъ эписи! Сиз РАББИнен олгъанда, РАББИ де сизлернен ола. Эгер сиз Оны къыдырсанъыз, Оны тапарсынъыз. Эгер сиз Оны къалдырсанъыз, О да сизни къалдыраджакъ. 3Исраиль чокъ вакъыт девамында акъикъий Алласыз оладжакъ, халкъны огреткен руханий олмайджакъ, къануны да олмайджакъ. 4Амма беля куньлеринде олар РАББИге, Исраильнинъ Алласына ялварсалар ве Оны къыдырсалар, РАББИ оларгъа Озюни тапмагъа ёл косьтереджек. 5Шу вакъытларда кимсе тынч-раат эвден чыкъмайджакъ ве эвине къайтмайджакъ. Чешит тюрлю мемлекетлерде яшагъанларнынъ эписине буюк белялар тюшеджек. 6+Алла оларны чешит беляларнен ёлдан шашыраджакъ, ве бир халкъ башкъасынен ве бир шеэр башкъасынен дженклешеджек. 7+Амма сиз кучьлю олунъыз. Сизинъ къолларынъыз кучьтен кесильмесин, ишлеринъиз ичюн сизни мукяфат беклей.

8Аса бу сёзлерни ве Одед пейгъамбернинъ пейгъамберлигини эшитип, рухланды ве Ехуда ве Биньямин топракъларындан, эм де Эфраим дагъында запт эткен шеэрлеринден пис путларны ёкъ этти ве РАББИнинъ Эйваны огюндеки тургъан РАББИнинъ къурбан ерини тюзетти.

9+Сонъра Аса бутюн ехудалыларны, биньяминлилерни ве оларнен о вакъытта яшагъан эфраимлилерни, менашшелилерни ве шимеонлыларны топлады. (Чокъ исраиллилер, Асанынъ Алласы РАББИ Асанен олгъаныны корип, онъа къошулдылар.) 10Олар Аса падишалыгъынынъ 15-инджи йылынынъ учюнджи айында Ерусалимге топлашып кельди. 11+Шу куню дженкте тутып алынгъан айванлардан базыларыны РАББИге къурбан кетирдилер: туварлардан 700 ве къой-эчкилерден 7 000 башны къурбан чалдылар. 12+Сонъ олар васиетни къабул этип, РАББИни, баба-деделерининъ Алласыны бутюн юрекнен ве бутюн джаннен къыдырмагъа разы олдылар. 13+Ким де ким, кучюк я да буюк олсун, акъай я да апай олсун, РАББИни, Исраильнинъ Алласыны къыдырмаса, о, ольдюрильмек керек эди. 14Олар юксек сеснен къычырып, боразанлар ве борулар чалынгъанда, Аллагъа ант эттилер. 15+Бутюн ехудалылар джан-юректен ант эттилер ве бу антына къувандылар, буюк гъайретнен РАББИни къыдырдылар, ве О, оларгъа Озюни тапмагъа ёл косьтерди. РАББИ оларгъа эр тарафтан тынчлыкъ берди.

16+Аса падиша озь анасы Маакъаны падиша анасы мертебесинден бошатты, чюнки анасы Ашера путуна пис дирек тиклеген эди. Аса пис дирекни йыкътырды, парча-кесек этти ве Кидрон вадийинде якъты. 17Исраильдеки ибадет тёпелери даа къалды, лякин Асанынъ юреги бутюн куньлеринде Аллагъа ишанчлы эди.

18Аса онынъ бабасы азиз эткен шейлерни ве озю азиз эткен шейлерни: кумюш, алтын ве савутларны, – Алланынъ Сарайына кирсетти. 19Аса падишалыгъынынъ 35-инджи йылына къадар дженк олмады.

16

Аса Бен-Хададнен бирлеше

16^1Аса падишалыгъынынъ 36-нджы йылында Исраиль падишасы Бааша Ехудагъа къаршы чыкъты ве, кимсе Ехуда падишасы Асагъа чыкъып кеталмасын-келялмасын деп, Рама шеэрини пекитип башлады.

2+Аса, РАББИ Сарайынынъ хазинелеринде ве падиша сарайынынъ хазинесинде олгъан кумюшни ве алтынны алып, оларны Дамаск шеэринде яшагъан Арамнынъ падишасы Бен-Хададгъа йиберди. Аса онъа:

3– Бабанънынъ бабамнен бирлешмеси олгъаны киби, бизим арамызда да бирлешме олсун. Мына мен санъа кумюш ве алтын ёллайым. Сен бар да, Исраиль падишасы Баашанен олгъан бирлешменъни боз, о, менден кетсин, – деди.

4Бен-Хадад Аса падишаны динъледи ве Исраиль шеэрлерине къаршы озь орду башлыкъларыны ёллады. Олар Иён, Дан, Авел-Маим шеэрлерини ве Нафталий шеэрлерининъ бутюн анбарларыны бом-бош эттилер. 5Бааша буны эшитип, Раманы пекитмеге токътады ве озь ишини къалдырды. 6Аса падиша исе эписи ехудалыларны топлады. Олар Бааша къурулышта ишлеткен ташлар ве тереклерни Рамадан чыкъардылар, ве шу ташлар ве тереклернен о, Гева ве Мицпа шеэрлерини пекитти.

Пейгъамбер Хананий Асаны опькелей

7+Шу вакъытта гизли шейлерни бильген Хананий Ехуда падишасы Асагъа кельди ве бойле деди:

– Сен Арамнынъ падишасындан ярдым сорадынъ, Алланъ РАББИден исе ярдым сорамадынъ. Шунынъ ичюн Арам падишасынынъ ордусы сенден къуртарылды. 8+Хушлуларнынъ ве ливиялыларнынъ да пек буюк ордусы бар эди. Оларнынъ дженк арабалары ве атлы аскерлери де пек чокъ эди. Амма сен РАББИге ишандынъ, ве О, оларны сенинъ къолунъа берди. 9+РАББИнинъ козьлери ер юзюндеки эр шейге бакъа, О, Озюне юрекнен ишангъан адамларгъа къол тута. Сен бу иште акъылсыз шей яптынъ. Шунынъ ичюн сенинъ падишалыгъынъда энди дженклер оладжакъ.

10+Аса пек гъазапланды, гизли шейлер бильген адамгъа пек ачувланды ве оны зиндангъа ташлады.

О заманларда Аса башкъа адамларгъа да зулумлыкъ япа эди.

Асанынъ хасталыгъы ве олюми

11Асанынъ ишлери, башындан сонъунадже, Ехуда ве Исраиль падишаларынынъ китабында язылгъандыр.

12Падишалыгъынынъ 39-ынджы йылында Асанынъ аякълары агъырып башлады. Сонъ хасталыгъы пек агъыр олды. Аса пек хаста олса да, о, РАББИни къыдырмады, лякин экимлернинъ ярдымыны къыдырды. 13Падишалыгъынынъ 41-инджи йылында Аса ольди ве озь баба-деделерине къошулды. 14Сонъ Асаны о озю таш ойып яптыргъан дюрбеде, Давут Шеэринде дефн эттилер. Оны чешит тюрлю къокъулы шейлер ве гузель къокъулы мельэм толу ятакъкъа къойдылар ве онынъ адына пек балабан атеш якътылар.

17

Ехошафат падиша ола

17^1Сонъ Асанынъ ерине онынъ огълу Ехошафат падиша олды. О, Исраильге къаршы турмакъ ичюн, къавийлешти. 2+Ехошафат Ехуданынъ эписи пекитильген шеэрлеринде озь аскерлерини къойды ве Ехуда топрагъында ве бабасы Аса запт эткен Эфраим шеэрлеринде къаравул отрядларыны къойды.

3Ехошафат бабасы Давутнынъ эски ёлларынен юргени ичюн, РАББИ онен эди. Ехошафат Баал путларына табынмады 4+ве бабасынынъ Алласыны къыдырды, Онынъ эмирлерине коре яшады. Исраиллилернинъ япкъанларыны исе о япмады. 5РАББИ Ехошафатнынъ падишалыгъыны пекитти. Ехудалыларнынъ эписи онъа бахшышлар бере эди, ве Ехошафатнынъ зенгинлиги ве шурети буюк олды. 6РАББИнинъ ёлунда юрген Ехошафатнынъ юреги юксельди, ве Ехошафат Ехудадан ибадет тёпелерини ве Ашера путуна табынма диреклерини ёкъ этмеге девам этти.

7Озь падишалыгъынынъ учюнджи йылында Ехошафат озь башлыкъларыны Бен-Хаил, Овадья, Зекъарья, Нетанэл ве Микъаяны Ехуда шеэрлеринде халкъны огретмеге ёллады. 8Оларнен берабер де левийлилерни: Шемая, Нетанья, Зевадья, Асаэл, Шемирамот, Ехонатан, Адонья, Товьяху ве Тов-Адоньяны ёллады. Оларнен берабер руханийлер Элишама ве Ехорамны да ёллады. 9Олар халкъны огрете эдилер, ве оларнынъ къолларында РАББИнинъ Къанун Китабы бар эди. Олар Ехуданынъ шеэр-шеэринден юрип, халкъны огрете эдилер.

Ехошафат – кучьлю падиша

10+Ехуданынъ этрафындаки падишалыкъларнынъ эписинде РАББИден пек къоркъа эдилер, шунынъ ичюн Ехошафатнен дженк этмей эдилер. 11Фелестинлилер Ехошафаткъа бахшышлар кетире эдилер ве салымны кумюшнен тёлей эдилер. Араплар биле онъа къой-эчкилерни: 7 700 баш къочкъар ве 7 700 текени кетире эдилер.

12Ехошафат кет-кете пек кучьлю олды. О, Ехудада къалелер ве аш сакъламакъ ичюн шеэрлер къурды. 13Ехуданынъ шеэрлеринде онынъ пек чокъ байлыгъы бар эди, Ерусалимде исе онынъ джесаретли къараманлары, аскерлери бар эди. 14Оларнынъ джедвели, къоранталарына коре, булар эди:

Ехуданынъ бинъбашылары: башлыкъ Аднах ве онынъ 300 000 джесюр аскери; 15ондан сонъ башлыкъ Ехоханан ве онынъ 280 000 аскери; 16ондан сонъ озюни РАББИге багъышлагъан Зикрийнинъ огълу Амасья ве онынъ 200 000 джесюр аскери. 17Биньямин къабилесинден джесюр аскер Эльяда ве онынъ яй ве къалкъаннен силялангъан 200 000 аскери. 18Ондан сонъ Ехозавад ве онынъ 180 000 силялангъан аскери.

19Бу аскерлер падишагъа хызмет эте эдилер. Олар падиша бутюн Ехудадаки пекитильген шеэрлерде къойгъан аскерлеринден гъайры эдилер.

18

Ахав ве Микъая пейгъамбер

18^1+Ехошафатнынъ байлыгъы ве шурети буюк эди. О, Ахав падишанынъ догъмушы олды ве онен бирлешип анълашма япты. 2+Бир къач йылдан сонъ, Ехошафат Ахав падишагъа Самарие шеэрине кетти. Ахав Ехошафат ве онен берабер олгъан адамлар ичюн чокъ тувар ве къой-эчки сойды ве оны Рамот-Гиладгъа къаршы кетмеге къандырды. 3+Исраильнинъ падишасы Ахав Ехуданынъ падишасы Ехошафаткъа бойле деди:

– Меннен Рамот-Гиладгъа кетеджексинъми?

Ехошафат онъа:

– Эбет, сен не япсанъ, мен де шуны япарым, халкъым да сенинъ халкъынъ киби япаджакъ. Сеннен дженкке кетеджегим, – деди. 4Сонъ Ехошафат Исраиль падишасына:

– Бугунь РАББИден Онынъ истегини сораса, – деди.

5+Исраиль падишасы 400 пейгъамберни топлап, олардан:

– Рамот-Гиладгъа къаршы дженкнен чыкъайыкъмы я да чыкъмайыкъмы? – деп сорады. Олар:

– Бар, Алла оны падишанынъ къолуна береджек, – дедилер.

6+Лякин Ехошафат кене:

– Мында РАББИнинъ даа бир пейгъамбери ёкъмы экен? Ондан да сорайыкъ, – деди.

7Исраиль падишасы Ехошафаткъа:

– Даа бир адам бар, онынъ ярдымынен РАББИден сорамакъ мумкюн. Лякин меним оны кореджек козюм ёкъ, чюнки о меним акъкъымда яхшы шей айтмай, эр вакъыт тек ярамай хаберлер кетире. Онынъ ады Микъая, Йимланынъ огълу, – деди. Ехошафат онъа:

– Падиша, ойле деме, – деди.

8Сонъ Исраиль падишасы бир везирини чагъырып, онъа:

– Бар, тез-тез Йимланынъ огълу Микъаяны алып кель, – деди.

9Исраиль падишасы исе Ехуда падишасы Ехошафатнен берабер озь падиша урбаларында, озь тахтларында отура эдилер. Олар арманда, Самариенинъ араба къапусы огюнде отура эдилер. Пейгъамберлернинъ эписи исе оларнынъ огюнде пейгъамберлик япа эдилер. 10+Кенаананынъ огълу Цидкия озюне демир бойнузлар япты ве:

– РАББИ бойле дей: «Шу бойнузларнен арамлыларны ёкъ эткендже тюртеджексинъ», – деди.

11Башкъа пейгъамберлер де ойле пейгъамберлик япа эдилер:

– Бар, Рамот-Гиладгъа къаршы чыкъ. Енъиш къазанаджакъсынъ. РАББИ шу шеэрни падишанынъ къолуна береджек.

12Микъаяны чагъыраджакъ хаберджи онъа:

– Мына, бутюн пейгъамберлер бир агъыздан падишагъа яхшы шейлер айталар. Сенинъ сёзлеринъ де оларнынъ сёзюнен бир кельсин. Сен де яхшы айт, – деди.

13+Сонъ Микъая:

– Тири РАББИнен ант этем! Мен тек Аллам манъа айтаджагъыны айтаджагъым, – деди.

14О, падишагъа кельди. Падиша ондан:

– Микъая! Рамот-Гиладгъа къаршы дженкнен чыкъайыкъмы я да чыкъмайыкъмы? – деп сорады. Микъая онъа джевап къайтарып:

– Барынъыз, барынъыз. Рамот-Гиладгъа къаршы кетинъиз. Енъиш къазанаджакъсынъыз. Олар тамам сизинъ къолунъызгъа тюшеджек халкъ, – деди.

15Падиша онъа:

– Даа къач кере мен сени РАББИнинъ Адынен манъа тек догърусыны айтмагъа ант этмеге меджбур этеджегим? – деди.

16+Бундан сонъ Микъая:

– Чобансыз къалгъан къой-эчки сюрюси киби дагъларда дагъылгъан исраиллилерни корьдим. РАББИ дей: «Оларнынъ башлыгъы ёкъ, эр кес эвине эсен-аман къайтсын», – деди.

17Исраиль падишасы Ехошафаткъа:

– О манъа тек ярамай пейгъамберлик эте, яхшы шейлер айтмай, демеген эдимми? – деди.

18+Сонъ Микъая бойле деди:

– РАББИнинъ сёзлерини динъленъиз! Мен Озь тахтында отургъан РАББИни корьдим. Коклернинъ бутюн ордусы Онынъ сагъ ве сол тарафында турмакъта эди. 19РАББИ: «Рамот-Гиладгъа кетсин де, анда эляк олсун деп, Исраильнинъ падишасы Ахавны ким къандыраджакъ?» – деди. Бириси бойле деди, башкъасы ойле деди. 20Сонъ бир рух чыкъып, РАББИнинъ огюнде турды ве: «Мен оны къандыраджагъым», – деди. РАББИ ондан: «Насыл?» – деп сорады. 21О исе: «Мен барып, онынъ эписи пейгъамберлерининъ агъызларында яланджы рух олурым», – деди. РАББИ: «Къандыр оны ве ишинъни беджер. Бар да, бойле де яп», – деди. 22Мына, энди РАББИ сенинъ эписи пейгъамберлеринънинъ агъызларына яланджы рухны къойды. Лякин РАББИ сен ичюн къаза-беля азырлады.

23Бундан сонъ Кенаананынъ огълу Цидкия Микъаягъа якъынлашты ве онынъ янагъына яндырып:

– Менден чыкъып, РАББИнинъ Руху насыл этип, санъа кельди? – деди. 24+Микъая онъа:

– Корерсинъ сен. Сакъланайым деп, ичери одагъа къачып кирген куню корерсинъ, – деди.

25Исраиль падишасы:

– Микъаяны алынъыз да, шеэр башлыгъы Амонгъа ве падишанынъ огълу Ёашкъа беринъиз. 26+Анда айтынъыз: «Падиша бойле деди: “Мынавны зиндангъа атынъыз. Мен эсен-аман къайтып кельмегендже, онъа азачыкъ сув ве отьмектен гъайры башкъа бир шей берменъиз”», – деди.

27+Микъая исе:

– Эгер эсен-аман къайтып кельсенъ, демек, РАББИ меннен айтмады! – деди. – Эй, бутюн халкъ, буны эшит!

Ахавнынъ олюми

28Сонъ Исраильнинъ падишасы Ехуданынъ падишасы Ехошафатнен берабер Рамот-Гиладгъа къаршы чыкътылар. 29Исраильнинъ падишасы Ехошафаткъа:

– Мени танымасынлар деп, мен адий бир урба кийип, дженкке киришейим, сен исе падиша урбаларынъны кий, – деди. Сонъ Исраиль падишасы, оны танымасынлар деп, адий урба кийди ве дженкке киришти.

30Арамнынъ падишасы озюнинъ дженк арабалары башлыкъларына шойле эмир этти:

– Исраиль падишасындан башкъа, буюк олсун, кучюк олсун, кимсенен дженклешменъиз.

31Дженк арабаларынынъ башлыкълары, Ехошафатны корип: «Керчектен де, бу Исраиль падишасы», – деп, онен дженклешмек ичюн, оны арабаларынен сарып алдылар. Лякин Ехошафат къычырды, ве РАББИ онъа ярдым этти. Алла оларны ондан четке алып кетти. 32Арабаларнынъ башлыкълары, онынъ Исраиль падишасы олмагъаныны анълап, онынъ артындан къувмадылар.

33+Лякин бир аскер яйындан къаерге бильмейип бир окъ атты ве зырхы къошулгъан бир ерден Исраиль падишасыны яралады. Падиша озь арабаджысына:

– Мен яраландым. Арабаны арткъа айландыр да, мени дженк мейданындан чыкъар, – деди.

34Шу куню дженк шиддетли олды. Исраильнинъ падишасы арамлыларнынъ къаршысында акъшамгъадже озь арабасында турды, кунь баткъанда исе ольди.

19

Еху Ехошафатны опькелей

19^1Ехуда падишасы Ехошафат Ерусалимге эвине эсен-аман къайтып кельди. 2+Онынъ къаршысына гизли шейлерни бильген Еху, Хананийнинъ огълу чыкъты ве Ехошафат падишагъа:

– Санъа, ярамай адамгъа, ярдым этмек керекми? Не ичюн сен РАББИ севмеген кишилерни севесинъ? Шунынъ ичюн РАББИнинъ гъазабы санъа тюше, – деди. 3+– Лякин япкъан яхшылыкъларынъ да бар, чюнки сен топракътан Ашера путуна табынма диреклерини ёкъ эттинъ ве джан-юректен РАББИни къыдырдынъ.

Керчек ибадетнинъ гъайрыдан тикленюви

4Ехошафат Ерусалимде яшай эди. О, кене Беэр-Шевадан башлап Эфраим дагълыгъына къадар яшагъан халкъыны долашты ве оларны бабаларынынъ Алласы РАББИге догърултты. 5+О, мемлекетнинъ эр бир шеэринде, Ехуданынъ пекитильген шеэрлерининъ эписинде къадыларны къойды. 6+Къадыларгъа бойле деди:

– Япкъан ишинъизни бакъып япынъыз. Сизлер инсан судуны дегиль, РАББИнинъ судуны япасынъыз. Сиз суд эткенде, О, сизлернен оладжакъ. 7+Шунынъ ичюн РАББИден къоркъунъыз, сиз япкъан ишинъизде дикъкъат этинъиз. Алламыз РАББИде адалетсизлик, экиюзьлюлик ве къапар алмакъ деген шей ёкъ.

8+Сонъ Ехошафат Ерусалимде базы левийлилерни, руханийлерни ве Исраиль сойларынынъ башлыкъларыны, РАББИнинъ судуны япмакъ ве Ерусалим сакинлерининъ даваларыны чезмек ичюн, къойды. 9+Ехошафат оларгъа бойле буюрды:

– Ишинъизни япкъанда, РАББИден къоркъунъыз, ишанчлы ве темиз юрекли олунъыз. 10+Озь шеэрлеринде яшагъан агъа-къардашларынъыздан кельген эр бир давада – бир кимсенинъ ольдюрилюви олсун, къанун, эмирлер, низамнамелер я да къарарлар акъкъында давасы олсун – оларны огретинъиз. Сонъ олар РАББИнинъ огюнде къабаатлы олмайджакълар, Онынъ гъазабы да сизлерге ве агъа-къардашларынъызгъа тюшмейджек. Бойле япынъыз, ве о вакъыт сиз къабаатлы олмайджакъсынъыз.

11Амарья РАББИнинъ эр бир ишинде сизинъ баш руханийинъиз оладжакъ. Зевадья исе, Исмаилнинъ огълу ве Ехуда эвининъ башлыгъы, падишанынъ эр бир ишлеринде сизге башлыкъ оладжакъ. Левийли хызметчилер де сизинъ ярдымджыларынъыз оладжакъ. Джесюр олунъыз ве арекет этинъиз. РАББИ исе догъру япкъан адамнен берабер олсун!

20

Ехошафатнынъ дувасына берильген джевап

20^1Бундан сонъра моавлылар ве аммонлылар ве оларнен бирликте олгъан базы меунлылар Ехошафаткъа къаршы дженкке чыкътылар. 2+Ехошафаткъа адамлар келип, бойле хабер эттилер:

– Денъизнинъ о бир тарафындан, Арамдан санъа къаршы буюк орду келе. Олар шимди Хацецон-Тамарда, яни Эн-Геди шеэринде.

3+Ехошафат пек къоркъты ве джан-юректен РАББИни къыдырмагъа башлады ве бутюн Ехудада эр бир адамгъа ашамамагъа-ичмемеге буюрды. 4Ехудалылар РАББИден ярдым сорамагъа топлаштылар. РАББИден ярдым сорамакъ ичюн, олар бутюн Ехуда шеэрлеринден кельдилер.

5Ехошафат РАББИнинъ Сарайында, янъы азбарнынъ огюнде, Ехуда ве Ерусалим джемаатынынъ арасында турып, 6+шойле деди:

– Я РАББИ, бабаларымызнынъ Алласы! Коклернинъ Алласы Сен дегильсинъми? Эр бир халкънынъ падишалыгъында Сен падишалыкъ этесинъ. Кучь ве къудрет Сенинъ элинъде. Санъа къаршы кимсе турып оламаз! 7+Сен бу топракъларда яшагъанларны Сенинъ Исраиль халкъынънынъ козю огюнде къуваладынъ ве шу топракъларны достунъ Ибраимнинъ эвлятларына омюрбилля бердинъ. 8Олар шу топракъларда ерлештилер, мында Сенинъ Намынъа Азиз Сарай къурдылар ве бойле дедилер: 9+«Эгер бизге яманлыкъ кельсе, къылыч, джеза, агъыр хасталыкъ я да ачлыкъ олса, бу Сарайда Сенинъ Намынъ булунгъаны ичюн, биз онынъ огюнде ве Сенинъ огюнъде турармыз. Бизге беля кельген куню биз Сени чагъыраджакъмыз, ве Сен эшитип, бизни къуртараджакъсынъ».

10+Амма шимди мында аммонлылар, моавлылар ве Сеир дагъында яшагъан халкъ кельди. Исраиллилер Мысыр топрагъындан чыкъкъанда, оларнынъ топракъларындан кечмеге Сен ёл бермединъ, шунынъ ичюн олар ёлдан бурулып, оларны ёкъ этмеди. 11Амма коресинъми, олар бизге насыл къайтаралар? Олар Сен бизге мирас оларакъ берген топракътан бизни къуваламакъ ичюн кельдилер. 12+Бизим Алламыз, Сен оларны джезаламазсынъмы? Бизге кельген ойле буюк ордугъа къаршы чыкъмагъа бизим кучюмиз ёкъ! Не япаджагъымызны бильмеймиз! Биз Сенден ярдым беклеймиз!

13Бутюн ехудалылар, бала-чагъалары, апайлары ве огъулларынен бирликте РАББИнинъ огюнде тура эдилер. 14+Шу вакъыт РАББИнинъ Руху джемаат арасында Яхазиэлге энди. (Яхазиэл левийли Асафнынъ эвлятларындан эди. Онынъ бабасы Зекъарья эди, Зекъарья – Бенаянынъ огълу, Беная – Еиэлнинъ огълу, Еиэл – Маттаньянынъ огълу эди.) 15О бойле деди:

– Эй, бутюн ехудалылар, Ерусалим халкъы ве Ехошафат падиша, дикъкъат этинъиз! РАББИ сизге бойле дей: «Бу буюк ордудан къоркъманъыз, оларнынъ огюнде къалтыраманъыз. Бу дженк сизинъки дегиль, бу дженк Алланынъ дженкидир. 16Ярын оларгъа къаршы чыкъынъыз. Олар Циц котерилишине кечелер. Сиз оларны вадийнинъ сонъунда, Еруэл сахрасынынъ агъзында тападжакъсыз. 17+Сизлер бу кере дженклешмейджексинъиз. Келинъиз ве еринъизде турып, РАББИ сизге ёллайджакъ къуртулышкъа бакъынъыз. Эй, Ехуда ве Ерусалим! Къоркъманъыз ве къалтыраманъыз. Ярын оларгъа къаршы чыкъынъыз. РАББИ сизнен!»

18Ехошафат бетини ерге тийгизди. Ехудалылар ве Ерусалим халкъы да РАББИнинъ огюнде ерге йыкъылдылар ве РАББИге ибадет эттилер. 19+Сонъ кехатлылардан ве къорахлылардан олгъан левийлилер турдылар ве Исраильнинъ Алласы РАББИни пек къычырып макътадылар.

20+Эртеси куню сабадан турып, олар Текъоа сахрасына кеттилер. Олар кетеяткъанда, Ехошафат токътап, шойле деди:

– Эй, Ехуда ве Ерусалим халкъы, мени динъленъиз! Алланъыз РАББИге ишанынъыз ве шубеленменъиз. Онынъ пейгъамберлерине ишанынъыз, сонъ енъиш кореджексинъиз.

21+Сонъ Ехошафат халкънен акъыл танышты ве РАББИге йырламагъа йырджылар къойды. Олар Онынъ мукъаддес шуретини макътайджакъ, аскерлернинъ огюнде кетеджек ве: «РАББИни макътанъыз, чюнки эбедийдир Онынъ севгиси!» – дейджек эдилер.

22Олар къуванчнен къычырып ве макътав йырларыны йырлап башлагъанда, РАББИни шуретлеп, тюркюлер йырлап башлагъанда, РАББИ Ехудагъа къаршы чыкъкъан аммонлылар, моавлылар ве Сеир дагъындан олгъан халкънынъ арасына къавгъа ёллады, ве олар енъильдилер. 23+Аммонлылар ве моавлылар Сеир дагъында яшагъан халкъкъа къаршы котерильди ве оларны урып ве ольдюрип башладылар. Сеир халкъыны ёкъ эткен сонъ исе, бири-бирини къырдылар.

24Ехудалылар сахра корюнеджек тёпеге котерильгенде ве шу буюк ордугъа айлангъанда, бакъса, не корьсюнлер – ерде тек серилип яткъан олюлер, бир тири къалгъан киши ёкъ. 25Ехошафат ве онынъ халкъы оларны чайпап башладылар. Олар чокътан-чокъ мал, урбалар ве къыйметли шейлер таптылар. Олар шу къадар шей топлады ки, тап оларнынъ эписини алып кетип оламадылар. Шу маллар о къадар чокъ эди ки, оны учь кунь девамында ташыдылар. 26Дёртюнджи куню олар эписи Беракъа вадийинде топлаштылар, чюнки олар анда РАББИни макътагъан эдилер. Шунынъ ичюн бу вадийге шимдиге къадар Беракъа[*] вадийи дейлер.

27Бундан сонъ бутюн ехудалылар ве Ерусалим халкъы Ехошафатнынъ башлыгъында Ерусалимге къуванчнен къайттылар. РАББИ оларнынъ душманларыны енъип, оларны пек къувандырды. 28Олар арфа, сантыр ве боразан чалып, Ерусалимге кирдилер ве РАББИнинъ Сарайына якъынлаштылар.

29+РАББИ Озю Исраиль душманларынен дженклешкени акъкъында эшитип, бутюн мемлекетлернинъ падишалыкълары РАББИден къоркъып башладылар.

30+Сонъра Ехошафатнынъ падишалыгъы тынч яшап башлады. РАББИ онъа эр тарафтан тынчлыкъ берди.

Ехошафат падишалыгъынынъ сонъу

31Ехошафат Ехуданынъ падишасы эди. О, 35 яшында падиша олды ве 25 йыл девамында Ерусалимде падишалыкъ этти. Онынъ анасы Азува, Шилхийнинъ къызы эди. 32Ехошафат, бабасы Асанынъ ёлундан юрип, ондан чекильмеди ве РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япты. 33Лякин ибадет тёпелери ёкъ этильмеген эди, ве халкъ озь юреклерини бабаларынынъ Алласына догърултмагъан эди.

34+Ехошафатнынъ башкъа ишлери, башындан сонъунадже, Хананий огълу Ехунынъ тарих языларында ве сонъ Исраиль падишалары китабында язылгъандыр.

35Вакъыт кечкен сонъ, Ехуданынъ падишасы Ехошафат Исраильнинъ падишасы Ахазьянен бирлешти. О, яман шей япты. 36Таршишке кетеджек гемилер къурмакъ ичюн, о, Ахазьянен бирлешти. Гемилер Эцион-Гевер шеэринде къурулды.

37Бундан сонъ марешалы Додаванынъ огълу Элиэзер Ехошафат акъкъында бойле пейгъамберлик берди:

– Сен Ахазьянен бирлешкенинъ ичюн, РАББИ сенинъ ишлеринъни бозды.

Ойле де олды: гемилер бозулды ве Таршишке кетип оламады.

21

21^1Ехошафат ольди ве баба-деделерине къошулды. Оны баба-деделеринен берабер Давут Шеэринде дефн эттилер. Онынъ ерине огълу Ехорам падиша олды.

Ехуданынъ падишасы Ехорам

2Ехорамнынъ къардашлары, Ехошафат огъуллары булардыр: Азарья, Ехиэл, Зекъарья, Азарьяху, Микъаэл ве Шефатья. Оларнынъ эписи Исраиль падишасы Ехошафатнынъ огъуллары эди. 3Бабасы озь огъулларына буюк бахшышлар берди, кумюш, алтын, къыйметли шейлерни ве Ехудадаки пекитильген шеэрлерни багъышлады. Падишалыкъны исе о, огълу Ехорамгъа берди, чюнки о, биринджи огълу эди.

4Ехорам бабасынынъ падишалыгъынынъ башлыгъы ве пек къудретли олгъан сонъ, о, эписи къардашларыны ве базы Исраиль башлыкъларыны къылычнен ольдюрди. 5Ехорам падиша олгъанда, 32 яшында эди. О, Ерусалимде секиз йыл девамында падишалыкъ япты. 6+Ехорам Исраиль падишалары киби яшады, Ахавнынъ къорантасы киби япты, чюнки Ахавнынъ къызы онынъ апайы эди. Ехорам РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япа эди. 7+Лякин РАББИ Давуткъа Озь васиетини багъышлагъаны, онъа ве эвлятларына эбедий къандиль[*] бермеге сёз бергени ичюн, Давутнынъ союны ёкъ этмеге истемеди.

8+Онынъ куньлеринде эдомлылар Ехудагъа къаршы котерильдилер ве озьлерине падиша къойдылар. 9Ехорам озь орду башлыкъларынен ве эписи дженк арабаларынен ёлгъа чыкъты. Гедже турып, оны сарып алгъан эдомлыларгъа ве оларнынъ дженк арабаджыларына уджюм этти. 10Лякин шу замандан башлап бугуньге къадар эдомлылар Ехуда акимиетинден чыкътылар. Айны шу вакъытта Ливна да онынъ акимиетинден чыкъты, чюнки Ехорам РАББИни, бабаларынынъ Алласыны унуткъан эди. 11Ехорам даа Ехуданынъ дагъларында ибадет тёпелери къурды, Ерусалимде яшагъанларны Аллагъа садыкълыгъыны бозмагъа меджбур этти, Ехуда халкъыны да гуналаргъа батырды.

12+Ехорам Ильяс пейгъамберден мектюп алды. Мектюпте шойле языла эди: «Бабанъ Давутнынъ Алласы РАББИ бойле дей: “Сен бабанъ Ехошафатнынъ ёлларындан ве Ехуда падишасы Асанынъ ёлларындан юрмединъ, 13+аксине, Исраиль падишаларынынъ ёлларындан юрдинъ. Ахавнынъ сою япкъаны киби, сен де Ехуданы ве Ерусалим халкъыны Аллагъа садыкълыгъыны бозмагъа меджбур эттинъ. Бундан гъайры, сен къардашларынъны, бабанънынъ эвлятларыны ольдюрдинъ. Олар исе сенден яхшы эдилер. 14Шунынъ ичюн РАББИ халкъынъны, огъулларынъны, апайларынъны, бутюн баркъынъны буюк джезанен джезалайджакъ. 15Сени исе агъыр хасталыкънен, къурсакъ хасталыгъынен джезалайджакъ. Сонъунда шу хасталыкъ себебинден сенинъ ичеклеринъ къурсагъынъдан чыкъаджакъ”».

16+РАББИ Ехорамгъа къаршы фелестинлилерни ве хушлуларнынъ къомшулары олгъан арапларны котерди. 17Олар Ехудагъа къаршы чыкътылар ве онынъ топракъларыны басып алдылар. Падишанынъ сарайында тапылгъан бутюн малларны запт этип алдылар, падишанынъ огъуллары ве апайларыны да алдылар. Ехорамнынъ кучюк огълу Ехоахаздан гъайры, онынъ башкъа огълу къалмады.

18Бундан сонъ РАББИ онынъ къурсагъыны тедавийленмеген хасталыкънен джезалады. 19+Вакъыт кечти, ве экинджи йылнынъ сонъуна онынъ ичеклери хасталыкътан тышкъа чыкъты. О, пек къыйналып ольди. Халкъ онынъ баба-деделерининъ адына буюк атеш якъа эди, онъа исе якъмады.

20Ехорам падиша олгъанда, 32 яшында эди. О, секиз йыл девамында Ерусалимде падишалыкъ япты. Онынъ олюмине кимсе аджынмады. Оны Давут Шеэринде дефн эттилер де, падишалар къабринде дефн этмедилер.

22

Ехуданынъ падишасы Ахазья

22^1Арапларнен кельген аскерлер дженкнен келип, Ехорамнынъ эписи буюк огъулларыны ольдюргенлери ичюн, Ерусалим халкъы падиша оларакъ онынъ кучюк огълуны Ахазьяны къойдылар. Бойле этип, Ехорамнынъ огълу Ахазья Ехуданынъ падишасы олды.

2+Ахазья падиша олгъанда, 22 яшында эди. О, Ерусалимде бир йыл девамында падишалыкъ этти. (Анасынынъ ады – Аталья. О, Омрийнинъ къызы эди.) 3Ахазьянынъ анасы оны ярамай шейлер япмагъа огретти, ве Ахазья Ахав союнынъ юрген ёлларынен юрди. 4+Бабасынынъ олюминден сонъ, Ахазьягъа Ахавнынъ сою акъыл огреттилер, ве о, Ахавнынъ сою киби, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты. Шу оны олюмге алып кетирди. 5+Оларнынъ сёзюни динълеп, Ахазья Исраильнинъ падишасынен, Ахавнынъ огълу Ёрамнен берабер дженкнен Арамнынъ падишасы Хазаэлге къаршы Рамот-Гиладгъа кетти. Анда арамлылар Ёрамны яраладылар. 6О, Йизреэл шеэрине къайтты. Анда о, Рама шеэринде Арам падишасы олгъан Хазаэлге къаршы дженкте арамлылардан алынгъан яраларыны тедавийлемеге истеди. Ехуда падишасы Ехорамнынъ огълу Ахазья Ахавнынъ огълу Ёрамны Йизреэлде хаста олгъан вакътында барып бакъты.

7Ахазьянынъ Ёрамгъа кельгени Алладан эди ве онынъ олюмине себеп олды. Анда кельген сонъ, Ахазья Ёрамнен берабер Нимшийнинъ огълу Ехугъа къаршы чыкъты. РАББИ исе Ехуны Ахав союны ёкъ этмек ичюн сайлады ве ягънен ягълады. 8+Еху Ахав союны джезалагъанда, Ехуда башлыкъларыны ве Ахазьянынъ агъаларынынъ огъулларыны (олар Ахазьягъа хызмет эте эдилер) тапты ве ольдюрди.

9+Сонъ Еху Ахазьяны къыдырып тапмагъа буюрды. Оны Самариеде сакъланып отургъанда къыдырып таптылар, Ехугъа кетирдилер ве ольдюрдилер. Сонъ оны дефн эттилер. Онынъ акъкъында шойле дедилер: «О, джан-юректен РАББИни къыдыргъан Ехошафатнынъ огълудыр». Ахазьянынъ союнда падишалыкъ япмагъа къабилиети олгъан бир адам биле къалмады.

Къыраличе Аталья

10+Ахазьянынъ анасы Аталья, огълунынъ ольгенини корип, Ехуда падишасынынъ бутюн сой-сопларыны ольдюрди. 11Лякин Ехорам падишанынъ къызы Ехошавеат Ахазьянынъ огълу Ёашны алды, оны ольдюрилеяткъан падиша огъулларынынъ арасындан хырсызлады. Онынънен берабер сютанасыны да ятакъ одасында сакълады. Бойлеликнен, Ехорам падишанынъ къызы Ехошавеат Ёашны Атальядан сакълады, ве Аталья оны ольдюрмеди. Ехошавеат руханий Ехояданынъ апайы ве Ахазьянынъ къызкъардашы эди. 12Ёаш алты йыл девамында РАББИнинъ Сарайында сакъланды. Аталья исе бу вакъытта мемлекетте падишалыкъ япа эди.

23

Атальягъа къаршы котерильген исьян

23^1Единджи йылы Ехояда кучьке кирди ве юзбашыларнен – Ерохамнынъ огълу Азарьянен, Ехохананнынъ огълу Исмаилнен, Оведнинъ огълу Азарьянен, Адаянынъ огълу Маасеянен ве Зикрийнинъ огълу Элишафатнен – анълашма тизди. 2Олар Ехуданы долашып, Ехуданынъ эписи шеэрлеринден левийлилерни ве Исраиль сойларынынъ башлыкъларыны топлады ве Ерусалимге кельдилер. 3+Бутюн джемаат Алланынъ Сарайында падишанен анълашма тизди. Ехояда оларгъа шойле деди:

– Мына, РАББИ Давут огъуллары акъкъында айткъанына коре, оладжакъ падиша падишанынъ огълу олмалы. 4+Сизлер исе шуны япаджакъсынъыз: раатлыкъ куню сменагъа чыкъаджакъ руханийлернинъ ве левийлилернинъ учьте бир къысмынъыз къапуларда невбетчи оладжакъ, 5учьте бир къысмы падиша эвинде оладжакъ, ве учьте бир къысмы Темель къапусында тураджакъ. Бутюн халкъ исе РАББИнинъ Сарайы азбарларында оладжакъ. 6Руханийлерден ве хызмет эткен левийлилерден башкъа, кимсе РАББИнинъ Сарайына кирмесин. Олар кирмек мумкюнлер, чюнки олар эляллангъандырлар. Бутюн халкъ исе озь хызметини РАББИге этсин. 7Левийлилер падишанынъ чевре-четини сараджакълар, эр кеснинъ элинде озюнинъ силясы олсун. Сарайгъа ким кирсе, ольдюрильсин. Падиша киргенде-чыкъкъанда, янында олунъыз.

8Левийлилер ве бутюн ехудалылар руханий Ехояданынъ эписи буюргъанларыны беджердилер. Эр бир юзбашы озь адамларыны, эм раатлыкъ куню сменагъа кельгенлерни, эм раатлыкъ куню сменадан чыкъкъанларны алды, чюнки руханий Ехояда невбетини битирген ич бир кимсени бошатмады. 9Руханий Ехояда юзбашыларына Алланынъ Сарайында олгъан Давут падишанынъ мызракълары ве кучюк ве буюк къалкъанларыны берди 10ве бутюн аскерлерни, силясы элинде, Сарайнынъ сагъ тарафындан Сарайнынъ сол тарафына, къурбан ерининъ ве Сарайнынъ янында ве падишанынъ чевре-четинде къойды. 11+Сонъ падишанынъ огълуны чыкъарып, онъа падиша таджыны ве шаатлыкъны бердилер ве оны падиша яптылар. Ехояда ве онынъ огъуллары оны зейтюн ягъынен сюрттилер ве: «Яшасын падиша!» – деп къычырдылар.

12Аталья, чапаяткъан ве падишаны алгъышлаяткъан халкънынъ сеслерини эшитип, халкъ тарафкъа, РАББИнинъ Сарайына барды. 13+Бакъса, не корьсюн: падиша дирек янында кириш алдында турмакъта, онынъ янында башлыкълар ве боразан чалгъанлар да бар. Бутюн халкъ шенълене, боразан чалалар, макътавларгъа уста йырджылар чалгъы алетлеринде чалалар. Аталья урбаларыны йыртып: «Хаинлик! Хаинлик!» – деп къычырды.

14Руханий Ехояда, ордугъа ёлбашчылыкъ япкъан юзбашыларны чагъырып, оларгъа:

– Оны азбардан тышары чыкъарынъыз. Онынъ артындан ким кетсе, къылычтан оледжек, – деди. Руханий онынъ РАББИнинъ Сарайында ольдюрильмесини буюргъан эди. 15+Атальяны туттылар. О, падиша эвининъ Атлар къапусындан киргенде, оны анда ольдюрдилер.

Ехояданынъ денъиштирювлери

16Бундан сонъ Ехояда бутюн халкънен ве падишанен берабер РАББИнинъ халкъы олмагъа анълашма тиздилер. 17+Сонъра бутюн халкъ Баалнынъ путханесине бардылар ве оны боздылар, онынъ къурбан ерлерини ве путларыны бутюнлей парчаладылар. Баалнынъ руханийи Маттанны исе къурбан ерининъ огюнде ольдюрдилер.

18+Ехояда РАББИнинъ Сарайындаки ишлерни левийли руханийлернинъ къолуна берди. Давут оларгъа РАББИнинъ Сарайындаки хызметлерини больгени киби, олар Муса Къанунда язылгъанына коре РАББИге бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны, Давутнынъ буюргъанына коре къуванчнен ве йырларнен кетиреджек эдилер. 19+Сонъра Ехояда, бир-де-бир себептен арамлангъан адам кирмесин деп, РАББИнинъ Сарайы Къапусы огюне къапуджыларны къойды. 20Сонъ о, юзбашыларны, мырзаларны, халкъ башлыкъларыны ве мемлекетнинъ бутюн халкъыны алып, падишаны РАББИнинъ Сарайындан озгъардылар ве Юкъары къапусындан кечип, падишанынъ эвине кельдилер. Мында падишаны падишалыкъ тахтына отурттылар. 21Мемлекетнинъ бутюн халкъы къуванып башлады. Сонъ шеэрге тынчлыкъ кельди. Аталья исе къылычнен ольдюрильген эди.

24

Ехуданынъ падишасы Ёаш

24^1Ёаш падиша олгъанда, еди яшында эди. О, Ерусалимде 40 йыл девамында падишалыкъ этти. Онынъ анасы – Беэр-Шева шеэринден олгъан Цивья. 2Ёаш, руханий Ехояда сагъ олгъан бутюн куньлеринде РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япты. 3Ехояда онъа эки апай алып берди. Олар Ёашкъа огълан ве къызлар догъдылар.

4Бундан сонъ Ёаш РАББИнинъ Сарайыны тюзетмеге юректен истеди. 5О, руханийлерни ве левийлилерни топлап, оларгъа бойле деди:

– Ехуда шеэрлерине кетинъиз, Алланъызнынъ Эвини тюзетмек ичюн керекли кумюшни эр йыл эписи исраиллилерден топланъыз. Эм бу ишни тез-тез япынъыз.

Амма левийлилер ашыкъмады.

6+Падиша оларнынъ башлыгъы Ехояданы чагъыртты ве ондан:

– Не ичюн сен левийлилерге Ерусалимден ве Ехудадан берги топлап кетирмеге буюрмайсынъ? – деп сорады. – РАББИнинъ къулу Муса ве бутюн джемаат бу бергини Шаатлыкъ Чадыры ичюн исраиллилерден топламагъа буюрдылар. 7Ярамаз Аталья ве онынъ огъуллары исе Алланынъ Эвини боздылар, РАББИнинъ Сарайындаки азиз шейлерни Баал путлары ичюн ишлеттилер.

8Падиша бир сандыкъ япмагъа буюрды. Шу сандыкъны РАББИнинъ Сарайы къапусынынъ тышында къойдылар. 9Сонъ Ехудада ве Ерусалимде РАББИге берги кетирмеге хабер эттилер. Алланынъ къулу Муса бу бергини исраиллилерден топламагъа сахрада буюрды. 10+Халкъ башлыкъларынынъ эписи ве бутюн халкъ пек къувандылар. Олар келип, сандыкъкъа пара ташладылар ве сандыкъны толдурдылар. 11Левийлилер сандыкъны падишанынъ ярдымджыларына кетиргенде, олар сандыкътаки кумюш чокъ олгъаныны корьгенде, падишанынъ кятиби ве баш руханийнинъ ишанчлы ярдымджысы кельдилер, сандыкъны бошаттылар, сонъ сандыкъны кене ерине къойдылар. Кунь-куньден бойле яптылар ве пек чокъ кумюш топладылар. 12Падиша ве Ехояда шу параларны РАББИнинъ Сарайында хызмет эткен ишчилерге бере эдилер. Бу пара РАББИнинъ Сарайыны тюзеткен ташчыларгъа ве дюльгерлерге къазанч эди, РАББИнинъ Сарайыны пекиткен демирджилернинъ ве бакъыр ишлеген ишчилернинъ къазанчы да эди.

13Ишчилер чалыштылар ве озь къолларынен тюзетювни битирдилер. Олар Алланынъ Сарайыны кереги киби тюзеттилер ве оны пекиттилер. 14Ишни битирип, олар падиша ве Ехоядагъа къалгъан кумюшлерни кетирип бердилер. Шу парадан РАББИнинъ Сарайы ичюн савутларны: ибадет савутлары, бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар ичюн савутлар, табакълар ве башкъа алтын ве кумюш савутларны яптылар.

Ехояданынъ эписи куньлеринде РАББИнинъ Сарайында бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны эр вакъыт кетире эдилер.

Ёаш РАББИден юзь чевире, ве арамлылар онъа уджюм этелер

15Ехояда къартайды ве яшайышкъа тойып ольди. О, ольгенде, 130 яшында эди. 16Оны Давут Шеэринде, падишаларнен берабер дефн эттилер, чюнки о, Исраильде Алла ве Онынъ Сарайы ичюн яхшылыкъ япкъан эди.

17Ехояданынъ олюминден сонъ, Ехуданынъ башлыкълары кельдилер ве падишанынъ огюнде бель буктилер. Падиша оларны динълеп башлады. 18+Олар бабаларынынъ Алласы олгъан РАББИнинъ Сарайыны къалдырып, Ашера путуна табынма тереклерине ве башкъа путларгъа табынып башладылар. Шу къабааты ичюн Алланынъ гъазабы Ехудагъа ве Ерусалимге тюшти. 19+О, оларны РАББИге къайтармакъ ичюн, пейгъамберлерни йибере эди. Пейгъамберлер халкъны тенбиеледилер, лякин халкъ къулакъ асмады.

20+Алланынъ Руху руханий Ехояданынъ огълу Зекъарьяны къаплады. О, халкънынъ огюнде бир тёпеде турып, шойле деди:

– Алла бойле дей: «Не ичюн сиз РАББИнинъ эмирлерине къаршы чыкъасынъыз? Сизлер онъмазсынъыз. Сиз РАББИни къалдырдынъыз, шунынъ ичюн РАББИ де сизни къалдырды».

21+Сонъ Зекъарьягъа къаршы фитне яптылар ве, падишанынъ буюргъанына коре, Зекъарьяны РАББИнинъ Сарайынынъ азбарында ташларнен урып ольдюрдилер. 22+Ёаш падиша Зекъарьянынъ бабасы Ехояда онъа япкъан яхшылыкъны хатырламады ве онынъ огълуны ольдюрди. Зекъарья олеяткъанда исе: «РАББИ буны корьсюн ве сени джезаласын», – деди.

23Бир йыл кечкен сонъ, падишагъа къаршы Арам ордусы кельди ве Ехудагъа ве Ерусалимге кирдилер. Олар халкънынъ эписи башлыкъларыны ольдюрдилер ве бутюн алгъан гъаниметлерни падишагъа Дамасккъа йибердилер. 24+Ехудалылар бабаларынынъ Алласы РАББИни къалдыргъанлары ичюн, Арам ордусы кучюк бир орду олып кельди, лякин РАББИ оларнынъ къолларына пек буюк ордуны берди, ве олар Ёашны джезаладылар.

Ёашкъа къаршы япылгъан фитне

25Арамлылар кеткенде, олар Ёашны пек агъыр хасталыкъта къалдырдылар. Ёашнынъ хызметчилери онъа къаршы фитне яптылар ве руханий Ехояданынъ огълунынъ къаны ичюн оны озь тёшегинде урып ольдюрдилер. Ёаш ольген сонъ, оны Давут Шеэринде дефн эттилер, лякин падишаларнынъ къабринде дефн этмедилер.

26Онъа къаршы фитне япкъанлар шулар эди: аммонлы къадын Шимеатнынъ огълу Завад ве моавлы къадын Шимритнинъ огълу Ехозавад.

27Онынъ огъуллары акъкъында, онъа къаршы чокътан-чокъ олгъан сёзлер акъкъында, Алланынъ Сарайыны тюзеткени акъкъында Падишалар китабы акъкъындаки изаатта бойле язылгъандыр. Онынъ ерине огълу Амацья падиша олды.

25

Ехуданынъ падишасы Амацья

25^1Амацья 25 яшында олгъанда, падиша олды ве 29 йыл девамында Ерусалимде падишалыкъ япты. Анасынынъ ады – ерусалимли Ехоаддан эди. 2О, РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япты, амма буны чин юректен япмады. 3+О, падишалыкъны озь къолларында яхшы пекиткен сонъ, падиша бабасыны ольдюрген хызметчилерини ольдюрди. 4+Лякин оларнынъ балаларыны ольдюрмеди, чюнки Мусанынъ Къанун Китабында РАББИ шойле буюргъандыр: «Бабалар озь балалары ичюн ольмесинлер, балалар да озь бабалары ичюн ольмесинлер, амма эр кес озь гунасы ичюн оледжек».

Эдомнен олгъан дженк

5+Амацья ехудалыларны топлады ве оларнынъ сойларына коре оларгъа бинъбашыларны ве юзбашыларны къойды. О, ехудалыларны ве биньяминлилерни топлап, халкъны 20 яшындан башлап сайды. Оларнынъ арасындан о, энъ яхшы, дженкке азыр, мызракънен ве къалкъаннен силялангъан 300 000 аскерни тапты. 6О, даа исраиллилерден 100 000 джесюр аскерни 100 чувал[*] кумюшке тутты. 7Лякин онъа Алланынъ адамы келип, шойле деди:

– Падиша! Исраиль аскерлери сеннен дженкке чыкъмасынлар. РАББИ исраиллилернен, бутюн Эфраим огъулларынен берабер дегиль. 8Сен дженкке чыкъсанъ ве джесюр олып дженклешсенъ де, Алла сени душманынънынъ огюнде ерге атаджакъ. Санъа ярдым этмеге я да сени ерге атмагъа Алланынъ къудрети бар.

9Амацья Алланынъ адамындан:

– Я энди мен Исраиль ордусына берген 100 чувал паранен не оладжакъ? – деп сорады. Алланынъ адамы:

– РАББИ санъа ондан чокъусыны да бере билир, – деп джевап берди.

10Бундан сонъра Амацья Эфраим топрагъындан онъа кельген ордуны айырды ве озь ерлерине къайтмагъа буюрды. Олар ехудалыларгъа пек ачувландылар, лякин ачувгъа толу алда озь ерлерине къайтып кеттилер.

11+Амацья исе джесаретини топлап, озь ордусыны алып кетти ве Туз вадийине кельди ве 10 000 Сеир аскерлерини ольдюрди. 12+Ехуда огъуллары даа 10 000 сеирлини тири алдылар. Оларны бир къаянынъ тёпесине кетирип, къая тёпесинден ашагъы аттылар. Оларнынъ эписи урулып парчаландылар.

13Шу арада, дженкке кетмесин деп, Амацья кери къайтаргъан орду Ехуданынъ базы шеэрлерининъ арасында, Самариеден Бет-Хоронгъа къадар дагъылдылар ве бу шеэрлерде 3 000 адам ольдюрдилер ве бир чокъ шейлер чайпап алдылар.

14+Амацья исе эдомлыларны енъип къайткъанда, Сеир халкъынынъ путларыны да алып кельди ве оларны озюне аллалар оларакъ къойды. О, оларнынъ огюнде бель эгди ве къокъулы отлар якъты.

15РАББИ Амацьягъа пек ачувланды ве бир пейгъамбер ёллады. Пейгъамбер онъа:

– Сен нечюн бу халкънынъ аллаларына табынасынъ? Олар озь халкъыны биле сенинъ къолларынъдан къуртарып оламадылар, – деди.

16Пейгъамбер бу сёзлерни айткъан сонъ, падиша онъа:

– Сенинъ падишагъа акъыл огретмеге не акъкъынъ бар? Лафынъны битир, ёкъса сени ольдюреджеклер! – деди. Пейгъамбер:

– Мен билем: сен шу ярамай ишни япкъанынъ ве меним сёзюмни динълемегенинъ ичюн, Алла сени ёкъ этмеге къарар этти, – деп, сёзюни кести.

Исраильнен олгъан дженк

17Ехуданынъ падишасы Амацья акъыл танышып, Исраильнинъ падишасы Ёашкъа (Ёаш – Ехоахазнынъ огълу, Ехоахаз – Ехунынъ огълу эди) адамларыны ёллады ве онъа:

– Кель, юзьме-юзь корюшейик, – деди.

18+Исраильнинъ падишасы Ёаш исе Ехуданынъ падишасы Амацьягъа бойле джевап йиберди:

– Ливанда оськен когем Ливанда оськен кедр терегине бойле хабер йиберген: «Къызынъны апай оларакъ меним огълума бер». Лякин Ливандаки кийик айванлар кельген де, шу когемни таптагъанлар. 19Сен: «Мына, мен эдомлыларны енъдим», – дединъ. Сенинъ юрегинъ макътанып пек юксельди. Сен эвинъде отур. Не керек яман беляны чагъырмагъа? Сен йыкъылырсынъ, Ехуда да сеннен берабер йыкъылыр.

20Амма Амацья оны динълемеди, чюнки бу Алланынъ истеги эди. О, оларны, Эдом аллаларыны къыдыргъанлары ичюн, Ёашнынъ элине береджек олды.

21+Исраильнинъ падишасы Ёаш кельди ве Ехуданынъ падишасы Амацьянен Ехудадаки Бет-Шемеш шеэринде юзьме-юзь корюшти. 22Исраиллилер ехудалыларны енъдилер, ве ехудалылар озь чадырларына къачып кеттилер. 23+Исраильнинъ падишасы Ёаш Ехуданынъ падишасы Амацьяны (Амацья – Ёашнынъ огълу, Ёаш – Ехоахазнынъ огълу эди) Бет-Шемеште тутты ве Ерусалимге алып барды. О, Эфраим Къапусындан Коше Къапусына къадар Ерусалим диварынынъ 200 метр[*] олгъан къысмыны бозды. 24+О, Алланынъ Сарайында Овед-Эдом бакъкъан алтын, кумюш, бутюн савутларны ве падиша эвининъ байлыгъыны тапты, эм де эсирлерни алды ве Самариеге къайтты.

25Исраильнинъ падишасы Ёаш (Ехоахазнынъ огълу) ольген сонъ, Ехуданынъ падишасы Амацья (Ёашнынъ огълу) даа 15 йыл яшады.

26Амацьянынъ башкъа ишлери, башындан сонъунадже, Ехуда ве Исраиль падишаларынынъ китабында язылгъандыр.

27+Амацья РАББИден вазгечкен сонъ, онъа къаршы Ерусалимде фитне яптылар, ве о, Лакиш шеэрине къачып кетти. Лякин фитнеджилер онынъ артындан Лакишке адамлар йиберип, оны анда ольдюрдилер. 28Сонъ оны атларда кетирдилер ве Ехуданынъ баш шеэринде баба-деделеринен берабер дефн эттилер.

26

Ехуданынъ падишасы Уззия

26^1Ехуданынъ бутюн халкъы 16 яшлы Уззияны алдылар ве оны Амацья бабасынынъ ерине падиша этип къойдылар. 2+Падиша олип, баба-деделерине къошулгъан сонъ, Уззия Элот шеэрини гъайрыдан къурды ве оны Ехудагъа къайтарды. 3Уззия падиша олгъанда, 16 яшында эди ве 52 йыл девамында Ерусалимде падишалыкъ этти. Анасынынъ ады ерусалимли Еколья эди. 4+О, бабасы Амацья япкъаны киби, РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япып яшады. 5+О, онъа Алладан къоркъмагъа огреткен Зекъарьянынъ куньлеринде Алланынъ истегини къыдырды. Уззия РАББИден ярдым къыдыргъанда, Алла онъа ярдым этти.

6Уззия фелестинлилернен дженклешмеге барды ве Гъат, Явне ве Ашдод шеэрлерининъ диварларыны йыкътырды. Сонъра Ашдод якъынларында ве Фелестин топракъларында шеэрлер къурды. 7+Алла онъа фелестинлилерге, Гур-Баалда яшагъан арапларгъа къаршы ве меунлыларгъа къаршы дженк этмеге ярдым этти. 8+Аммонлылар Уззиягъа берги тёлей эдилер. О, пек къудретли олгъаны ичюн, онынъ намы Мысыр сынъырларына къадар белли олды.

9+Уззия Ерусалимде Коше Къапусында, Вадий Къапусында ве дивар бурулгъан кошеде къуллелер къурды ве оларны пекитти. 10О, даа сахрада къуллелер къурды ве чокъ къуюлар къаздырды, чюнки онынъ Шефелада ве тегизликте чокъ айваны бар эди. Онынъ дагъларда ве Къармелде топракъны ишлеген къуллары ве юзюмджилери де бар эди, чюнки о, топракъны пек севе эди.

11Уззиянынъ дженкке азыр ордусы да бар эди. Орду, озь болюклерине коре ве сайысына коре чыкъты. Еиэл кятип ве башлыкъ Маасея оларнынъ джедвелини яптылар. Олар буны падишанынъ башлыгъы Хананьянынъ янында яптылар. 12Джесюр аскерлерге башлыкъ эткен сой башлыкъларынынъ бутюн сайысы 2 600 эди. 13Бу башлыкъларнынъ реберлиги алтында 307 500 аскер бар эди. Олар душмангъа къаршы къараманджасына дженклештилер, падишагъа ярдым эттилер. 14Уззия бутюн ордусына къалкъан ве мызракълар, шлем ве зырхлар, яйлар ве сапан ташлары азырлады. 15Ерусалимде о, акъылнен тюшюнип чыкъаргъан алетлер яптырды. Олар къуллелерде ве диварнынъ кошелеринде ерлешип, окъларны аттылар ве буюк ташларны фырлаттылар. Уззиянынъ ады узакъларда белли олды, чюнки о, аджайип ярдым алды ве пек къудретли олды.

Къанунны бозгъаны ичюн, Уззиягъа берильген джеза

16Лякин о, пек къудретли олгъан сонъ, онынъ юреги юкселип гъурурланды ве онынъ олюмине себеп олды. О, РАББИнинъ Сарайына кирип, къокъулы шейлер якъылгъан ерде къокъулы шейлер якъты ве бойле этип, Алласы олгъан РАББИге къаршы джинает япты. 17Руханий Азарья ве онен берабер РАББИнинъ башкъа 80 руханийи, джесюр адамлар, онынъ артындан кеттилер. 18+Олар Уззия падишагъа къаршы чыкъып, онъа бойле дедилер:

– Уззия, сенинъ РАББИге къокъулы отлар якъмагъа акъкъынъ ёкъ. Бу – руханийлернинъ, якъмагъа ичюн азиз этильген Харун огъулларынынъ ишидир. Сен джинает яптынъ. Шунынъ ичюн Мукъаддес Ерден чыкъ. Алла олгъан РАББИден санъа итибар олмайджакъ!

19Лякин Уззия пек ачувланды. Онынъ къолунда исе къокъулы отларны якъмакъ ичюн бухурдан бар эди. Уззия руханийлерге ачувлангъан вакъытта, руханийлернинъ козю огюнде онынъ манълайында тери хасталыгъы пейда олды. Бу, РАББИнинъ Сарайында, къокъулы шейлер якъылгъан ернинъ янында олды. 20+Баш руханий Азарья ве эписи руханийлер Уззиягъа бакътылар ве онынъ манълайында тери хасталыгъыны корьдилер. Олар оны Сарайдан чыкъмагъа ашыкътырдылар. РАББИ оны джезалагъаны ичюн, о, озю де чыкъмагъа ашыкъты. 21+Уззия падиша олюминедже тери хасталыгъынен чекишти ве айры бир эвде хаста олып яшады. О, РАББИнинъ Сарайындан айырылгъан эди. Онынъ огълу Ётам исе падиша сарайында башлыкъ япты ве мемлекетнинъ халкъына къады олды.

22+Уззиянынъ башкъа ишлери акъкъында, башындан сонъунадже, Амоцнынъ огълу пейгъамбер Ешая язды. 23Уззия ольди ве баба-деделерине къошулды. Онынъ тери хасталыгъы олгъаны ичюн, оны бабаларынен берабер падишаларнынъ къабирлер тарласында дефн эттилер.

Онынъ ерине огълу Ётам падиша олды.

27

Ехуданынъ падишасы Ётам

27^1Ётам падиша олгъанда, о, 25 яшында эди ве 16 йыл девамында Ерусалимде падишалыкъ этти. Анасынынъ ады – Цадокънынъ къызы Еруша эди. 2+Бабасы Уззия япкъаны киби, Ётам да РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япып яшады, тек РАББИнинъ Сарайына кирмеди. Халкъ исе эп бозукъ ёлларда юре эдилер. 3+О, РАББИнинъ Сарайы ичюн Юкъары Къапуны яптырды ве Офел диварында чокъ шейлер къурды. 4Ётам Ехуда дагъларында шеэрлер къурды, орманларда исе къалелер ве къуллелер къурды. 5Ётам аммонлыларнынъ падишасынен дженк этти ве оларны енъди. Шу йылы аммонлылар онъа 100 чувал[*] кумюш, 50 000 чувал богъдай ве 50 000 чувал[*] арпа бердилер. Аммонлылар шуларны онъа экинджи йылы да, учюнджи йылы да бердилер.

6Ётам Алласы РАББИнинъ огюнде озь ишлерини япты, ве шунынъ ичюн пек къудретли олды.

7Ётамнынъ башкъа ишлери акъкъында, онынъ эписи дженклери ве яшайышы акъкъында Исраиль ве Ехуда падишаларынынъ китабында язылгъандыр.

8Ётам падиша олгъанда, о, 25 яшында эди. Ерусалимде о, 16 йыл девамында падишалыкъ этти.

9Ётам ольди ве баба-деделерине къошулды ве Давут Шеэринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Ахаз падиша олды.

28

Ехуданынъ падишасы Ахаз

28^1Ахаз падиша олгъанда, о, 20 яшында эди. О, Ерусалимде 16 йыл девамында падишалыкъ этти. Бабасы Давут РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япкъан эди, Ахаз исе догъру ишлер япмады. 2О, Исраиль падишалары юрген ёлларындан юре эди, Баалларгъа къуюлгъан табынма путларыны биле япты. 3+О, Бен-Хинном вадийинде къокъулы шейлер якъты. РАББИ Исраиль огъулларынынъ огюнден халкъларны къувалагъан эди, Ахаз исе оларнынъ пис адетлерине уйып, озь огъулларыны атештен кечирди. 4+О, даа ибадет тёпелеринде, байырларда ве эр бир талдалы терек тюбюнде къурбанлар чала ве къокъулы отлар якъа эди.

Ехуданынъ Арамнен ве Исраильнен дженки

5+Алласы РАББИ Ахазны Арам падишасынынъ къолуна берди. Арамлылар оны енъдилер, бир чокъ адамыны туттылар ве Дамаск шеэрине алып бардылар.

Бундан гъайры о, Исраиль падишасынынъ къолуна тюшти ве бутюнлей енъильди. 6Ехудалылар бабаларынынъ Алласы РАББИни къалдыргъанлары ичюн, Ремальяхунынъ огълу Пекъах бир куньде оларнынъ 21 000 джесюр аскерини ольдюрди. 7Эфраимли батыр Зикрий исе падишанынъ огълу Маасеяны, сарай бакъыджысы Азрикъамны ве падишадан сонъ экинджи адам олгъан Элкъананы ольдюрди.

8Исраиль огъуллары агъа-къардашлары олгъан ехудалыларнынъ 200 000 апайларыны, къызларыны ве огъланларыны туттылар. Бундан гъайры бир чокъ шейлерни чайпап алдылар ве буларны Самарие шеэрине ёлладылар.

Пейгъамбер Одед

9+Анда РАББИнинъ бир пейгъамбери бар эди. Онынъ ады – Одед. О, Самариеге келеяткъан ордунынъ огюне чыкъты да, шойле деди:

– РАББИ, бабаларынъызнынъ Алласы, ехудалыларгъа пек ачувланып, оларны сизинъ къолунъызгъа берди. Сизлер исе оларны тап коклерге еткен гъазапнен ольдюрдинъиз. 10Шимди исе Ехуданы ве Ерусалим халкъыны озюнъизге акъай ве апай къуллары япмакъ истейсинъиз. Алланъыз РАББИнинъ огюнде сизлер ич бир къабаат ишлемединъизми?

11Шимди мени динъленъиз. Сиз туткъан агъа-къардашларынъызны къайтарынъыз. Сизлерге къаршы РАББИнинъ гъазап атеши алевленди.

12Эфраим башлыкъларындан базылары: Ехохананнынъ огълу Азарья, Мешиллемотнынъ огълу Берекия, Шаллумнынъ огълу Ехизкия ве Хадлайнынъ огълу Амаса дженктен къайтаяткъанларнынъ къаршысында турдылар 13ве оларгъа бойле дедилер:

– Эсирлерни мында кетирменъиз. Ёкъса, биз РАББИнинъ огюнде гуна къазанаджакъмыз. Гуналарымызгъа ве джинаетлеримизге даа да къошмакъ истейсизми? Къабаатымыз пек буюк, ве гъазап атеши Исраильге къаршы алевленди.

14Бундан сонъ, силялангъан аскерлер туткъан адамларны ве чайпап алынгъан шейлерни башлыкъларнынъ огюнде ве Исраиль джемаатынынъ огюнде къалдырдылар. 15+Адлары юкъарыда айтылып кечкен акъайлар турдылар ве эсирлерни озьлерине алдылар, чыплакъ эсирлерге чайпап алынгъан урбаларны бердилер. Оларны кийиндирдилер, оларгъа аякъкъапларны бердилер, оларны ашатты-ичирдилер ве ягънен сюрттилер. Сонъ эписи зайыф олгъанларны эшеклерге отурттылар, агъаларына Пальмалар шеэрине, яни Ерихон шеэрине ёлладылар. Озьлери исе Самариеге къайттылар.

Ахаз ашшурлылардан ярдым сорай

16О вакъытта Ахаз падиша Ашшурнынъ падишаларындан ярдым сорап, оларгъа адамлар йиберди. 17+Эдомлылар кене келип, ехудалыларгъа уджюм эттилер ве чокъ адам эсир алдылар. 18+Фелестинлилер де даркъалып, Ехуданынъ Шефеладаки шеэрлерини ве Негевни басып алдылар. Олар Бет-Шемеш ве Аялон, Гедерот ве Сокъо шеэрини ве этрафындаки койлерни, Тимна шеэрини ве этрафындаки койлерни, Гимзо шеэрини ве этрафындаки койлерни басып алдылар ве анда ерлештилер. 19Бойлеликнен, РАББИ Ехуданы Исраильнинъ падишасы Ахазнынъ япкъанлары ичюн ашалады, чюнки Ахаз Ехудада яманлыкъкъа ёл ачты ве РАББИге ишанчлы олмады.

20+Ашшур падишасы Тиглат-Пилнесер Ахазгъа кельди, амма ярдым этмек ерине, тек белялар кетирди. 21Ахаз, РАББИнинъ Сарайындан, падиша эвинден ве башлыкъларнынъ эвинден къыйметли шейлерни алып, оларны Ашшур падишасына берген эди. Лякин бу ярдым этмеди.

Ахазнынъ гуналары

22Белялар куньлеринде биле Ахаз падиша РАББИге къаршы япкъан озь гуналарына даа гуна къоша эди. 23Ахаз, оны енъген Дамаск халкъы табынгъан аллаларгъа къурбанлар чалды. О, бойле деди: «Арам падишаларынынъ аллалары оларгъа ярдым этелер. Эгер мен де оларгъа къурбан кетирсем, олар манъа да ярдым этерлер». Лякин олар Ахазны ве бутюн Исраильни ёлдан урдылар.

24Ахаз Алланынъ Сарайындан савутларны чыкъарды, Алланынъ Сарайындан алынгъан савутларны парчалады. Сонъ о, РАББИнинъ Сарайы къапусыны къапатты ве Ерусалимнинъ эр бир кошесинде къурбан ерлерини къойды. 25Ехуданынъ эр бир шеэринде де Ахаз, башкъа аллаларгъа къокъулы отларны якъмакъ ичюн, ибадет тёпелерини къурды. Ахаз баба-деделерининъ Алласы РАББИни пек ачувландырды.

26Ахазнынъ башкъа ишлери ве эписи арекетлери акъкъында, башындан сонъунадже, Ехуда ве Исраиль падишаларынынъ китабында язылгъандыр. 27Ахаз ольди ве баба-деделерине къошулды. Оны Ерусалим шеэринде дефн эттилер, амма оны Исраиль падишаларынынъ къабирлерине къоймадылар. Онынъ ерине огълу Хизкия падиша олды.

29

Ехуданынъ падишасы Хизкия

29^1Хизкия 25 яшында олгъанда, о, падиша олды ве 29 йыл девамында Ерусалимде падишалыкъ этти. Анасынынъ ады – Зекъарьянынъ къызы Авия эди. 2О, РАББИнинъ огюнде, эр бир шейде бабасы Давут япкъаны киби, догъру ишлер япып яшады.

Раббининъ Сарайыны темизлейлер

3Хизкия озь падишалыгъынынъ биринджи йылынынъ биринджи айында РАББИнинъ Сарайы къапуларыны ачты ве оларны тюзетти. 4Сонъра руханийлерни ве левийлилерни чагъырып, оларны шаркъ мейданында топлады. 5Оларгъа шойле деди:

– Левийлилер, мени динъленъиз! Озьлеринъизни элялланъыз, бабаларынъызнынъ Алласы РАББИнинъ Сарайыны да азиз этинъиз, писликлерни Азиз Ерден чыкъарып атынъыз! 6Бизим бабаларымыз имандан вазгечтилер, Алламыз РАББИнинъ огюнде яманлыкъ яптылар ве Оны къалдырдылар. Олар РАББИнинъ Мескенинден юзь чевирип, онъа аркъасынен айландылар. 7+Олар Эйваннынъ къапусыны къапаттылар, къандиллерни сёндюрдилер, Исраиль Алласынынъ Азиз Еринде къокъулы отлар якъмадылар ве бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар кетирмедилер. 8Шунынъ ичюн РАББИнинъ буюк ачувы Ехудагъа ве Ерусалимге тюшти, ве О, оларны къоркъунчлы джезасына огъратты, ве олар дешет ичине далып, масхара олдылар. Буны козьлеринъиз корип тура. 9Мына бабаларымыз къылычтан ольди. Шу себептен де огъулларымыз, къызларымыз ве апайларымыз эсир алынды. 10+Шунынъ ичюн мен, РАББИ бизге къаршы олгъан атешли ачувыны ятыштырсын деп, Исраильнинъ Алласы РАББИнен мукъавеле япмагъа истейим. 11+Огъулларым, энди мукъайтсыз олманъыз. РАББИ сизлерни Онынъ огюнде турмакъ, Онъа хызмет этмек, Онынъ хызметчилери олмакъ ве Онъа къокъулы отларны якъмакъ ичюн сайлады.

12+Сонъра бу левийлилер турдылар: Кехат огъулларындан – Амасайнынъ огълу Махат ве Азарьянынъ огълу Ёэль; Мерарий огъулларындан – Авдийнинъ огълу Киш ве Ехаллелэлнинъ огълу Азарья; гершонлылардан – Зимманынъ огълу Ёах ве Ёахнынъ огълу Эден; 13+Элицафаннынъ огъулларындан – Шимрий ве Еуэл; Асафнынъ огъулларындан – Зекъарья ве Маттанья; 14+Хеманнынъ огъулларындан – Ехиэл ве Шимий; Едутуннынъ огъулларындан – Шемая ве Уззиэл.

15Олар агъа-къардашларыны топладылар ве элялландылар ве падишанынъ буюргъанына ве РАББИнинъ сёзлерине коре, РАББИнинъ Сарайыны темизлемеге бардылар. 16+Руханийлер РАББИнинъ Сарайыны темизлемек ичюн, Онынъ ичерисине кирдилер ве РАББИнинъ Сарайында бутюн тапылгъан писликлерни чыкъарып, Сарайнынъ азбарына алып чыкътылар. Левийлилер буларны алып, тышарыгъа, Кидрон вадийине алып кеттилер. 17Биринджи айнынъ биринджи куню азиз этювни башладылар. Айнынъ секизинджи куню РАББИнинъ Эйванына кирдилер ве секиз кунь девамында РАББИнинъ Сарайыны азиз эттилер ве биринджи айнынъ 16-нджы куню хызметини битирдилер.

Сарайны азиз этелер

18Сонъ ичери, Хизкия падишанынъ огюне келип, шойле дедилер:

– Биз бутюн РАББИнинъ Сарайыны темизледик: къурбанларны бутюнлей якъмакъ ичюн къурбан ерини де, эписи савутларыны да, сыра-сыра теклиф пителери къоюлгъан столны да, эписи савутларыны да. 19+Ахаз озюнинъ падишалыгъы заманында имансыз арекет эткенде, чыкъарып аткъан эписи савутларны да тюзеттик ве азиз эттик. Мына, олар эписи РАББИнинъ къурбан ерининъ алдында туралар.

20Хизкия падиша саба-эрте турды, шеэрнинъ башлыкъларыны топлады ве РАББИнинъ Сарайына кетти. 21Гуналар ичюн къурбан чалмагъа падишалыкъ, Мукъаддес Ер ве Ехуда огъруна еди баш бугъа, еди баш къочкъар, еди баш къозу ве еди баш текени алып кетирдилер. Сонъ о, Харун огъуллары руханийлерге РАББИнинъ къурбан ерине бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны кетирмеге буюрды. 22+Бугъаларны сойдылар. Руханийлер оларнынъ къаныны алдылар ве къурбан ерине септилер. Сонъ къочкъарларны сойдылар ве оларнынъ къаныны къурбан ерине септилер. Сонъ къозуларны сойдылар ве оларнынъ къаныны къурбан ерине септилер. 23+Сонъ гуналар ичюн къурбан чалмагъа, падишанынъ ве джемаатнынъ огюне текелерни алып кетирдилер. Олар къолларыны текелернинъ устюне къойдылар. 24Сонъ руханийлер оларны сойдылар ве, бутюн Исраильнинъ гуналары ичюн одеме этмеге, оларнынъ къанынен къурбан ерини темизледилер. Чюнки падиша бутюн Исраиль ичюн бутюнлей якъыладжакъ къурбанны ве гуналар ичюн къурбанны кетирмеге буюрды.

25+Падиша РАББИнинъ Сарайында левийлилерни зиллер, арфалар ве сантырларынен берабер ерлештирди. Буны падиша Давут, онынъ гизли шейлерни бильген адамы Гъад ве Натан пейгъамбер буюргъан эдилер. РАББИ буны Озь пейгъамберлери ярдымынен буюрды. 26+Левийлилер Давутнынъ чалгъы алетлеринен, руханийлер исе боразанларнен турдылар. 27Хизкия къурбан еринде бутюнлей якъыладжакъ къурбан кетирмеге буюрды. Къурбан янмагъа башлагъан вакъытта РАББИге йырлар да башланды, эм де боразанлар ве Исраиль падишасы Давутнынъ чалгъы алетлери де чалынды. 28Бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны кетирип битирмегендже, бутюн джемаат ибадет эте, йырджылар йырлай, боразанлар чалына эди. 29Бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны кетирип битирген сонъ, падиша ве онен олгъанларнынъ эписи тиз чёктилер ве ергедже эгильдилер.

30Сонъ Хизкия падиша ве башлыкълар левийлилерге РАББИни Давутнынъ ве гизли шейлерни бильген Асафнынъ сёзлеринен макътамагъа буюрды. Олар да къуванчнен РАББИни макътадылар ве тиз чёкип, ергедже эгильдилер.

31Хизкия сёзлерини девам этип, шойле деди:

– Энди сиз озьлеринъизни РАББИге багъышладынъыз. Айдынъыз, РАББИнинъ Сарайына къурбанларны ве шукюр бахшышларыны кетиринъиз.

Бундан сонъ джемаат къурбанларны ве шукюр бахшышларыны кетирип башлады. Истеген эр ким бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны кетирди. 32Джемиет 70 баш бугъа, 100 баш къочкъар ве 200 баш къозуны алып кетирип, буларнынъ эписини РАББИге бутюнлей якъыладжакъ къурбан эттилер. 33Азиз къурбанларнынъ сайысы 600 баш тувар ве 3 000 баш къочкъар-теке эди. 34Амма руханийлер аз эди, ве олар бутюнлей якъыладжакъ къурбан оларакъ кетирильген айванларнынъ терисини сыдырмагъа етиштиралмай эдилер. Шунынъ ичюн оларнынъ агъа-къардашлары левийлилер оларгъа, иш битмегендже ве башкъа руханийлер элялланмагъандже, ярдым эттилер. Левийлилер озьлерини элялламакъ ишинде руханийлерден даа да яхшы азырлана эдилер. 35Бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар чокъ эди, аманлыкъ къурбанларнынъ ягъы ве бутюнлей якъыладжакъ къурбанларнен берабер берильген ичерлик бахшышлары да чокъ эди. Бойлеликнен, РАББИнинъ Сарайындаки хызмет гъайрыдан тикленген эди. 36Хизкия ве бутюн халкъ, Алла Озь халкъына азырлагъан шейлерге пек къуванды, чюнки эр шей апансыздан олып кечти.

30

Песахкъа азырланув

30^1Хизкия бутюн Исраиль ве Ехуда топракъларына хабер ёллады, Эфраим ве Менашше къабилелерине де мектюплер язды ве оларны Ерусалимдеки РАББИнинъ Сарайына кельмеге ве Исраильнинъ Алласы РАББИ ичюн Песах Байрамыны кечирмеге чагъырды. 2+Падиша, онынъ башлыкълары ве бутюн Ерусалимдеки джемаат Песахны экинджи айда кечирмек къарарына кельдилер. 3+Оны озь вакътында кечирип оламай эдилер, чюнки руханийлер кереги киби даа элялланмагъан эдилер ве халкъ Ерусалимде даа топлашмагъан эди. 4Бу, падишанынъ ве джемаатнынъ козюне догъру корюнди. 5+Бутюн Исраиль топрагъында, Беэр-Шевадан Дангъа къадар, бойле хаберни бильдирмеге къарар бердилер: Исраильнинъ Алласы РАББИге Песах Байрамыны кечирсин деп, халкъ Ерусалимге кельсин. Чюнки чокътан Байрамны язылгъанына коре кечирмей эдилер. 6+Хаберджилер падишанынъ ве онынъ башлыкъларынынъ мектюплерини бутюн Исраиль ве Ехуда топракъларына алып кеттилер ве, падишанынъ буюргъанына коре, бойле дей эдилер:

– Эй, Исраиль огъуллары! Ибраим, Исхакъ ве Исраильнинъ Алласына РАББИге къайтынъыз. Сонъ О да, Ашшур падишаларынынъ къолундан сагъ къалгъанларынъызгъа къайтар. 7+Бабаларынъыз ве агъа-къардашларынъыз киби олманъыз. Олар, бабаларынынъ Алласы РАББИнинъ огюнде имансыз олдылар, ве О, корьгенинъиз киби, оларны олюмге берди. 8+Бабаларынъызгъа ошап, энъсеси къаткъанлар киби олманъыз. РАББИге боюн эгинъиз, Онынъ омюрбилля азиз эткен Мукъаддес Ерине келинъиз, Алланъыз РАББИге хызмет этинъиз, ве Онынъ гъазап атеши сизлерден узакълашыр. 9+Сизлер РАББИге къайтсанъыз, сизинъ агъа-къардашларынъыз ве огъулларынъыз оларны эсир эткенлернинъ мераметини кореджеклер ве бу топракъкъа къайтып келирлер. РАББИ-Таалянъыз мераметли олып, эйилик эте. Сизлер Онъа къайтсанъыз, О, сизден юзь чевирмез.

10Хаберджилер Эфраим ве Менашше топракъларында шеэр-шеэрден юрдилер, тап Зевулун топрагъына къадар кеттилер, лякин оларнынъ устюнден тек кульдилер ве оларны мыскъылладылар. 11Амма Ашер, Менашше ве Зевулун къабилелеринден олгъан базы адамлар боюн эгип, Ерусалимге кельдилер. 12Алланынъ къолу исе Ехуданынъ устюнде эди. РАББИнинъ сёзюне коре, падишанынъ ве башлыкъларнынъ буюргъаныны беджермек ичюн, О, оларгъа бирлик берди.

Песах Байрамы

13Маясыз Пишкен Пителер Байрамыны япмакъ ичюн, экинджи айда Ерусалимде чокътан-чокъ халкъ топланды. Джемаат пек чокъ сайылы эди. 14+Олар Ерусалимдеки къурбан ерлерини ве къокъулы отлар якъмакъ ичюн ерлерни боздылар ве Кидрон вадийине ташладылар. 15Сонъ экинджи айнынъ 14-юнджи куню Песах къозусыны сойдылар. Руханий ве левийлилер утандылар ве элялландылар, ве бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны РАББИнинъ Сарайына кетирдилер. 16+Алланынъ адамы олгъан Мусанынъ Къануны боюнджа, тертибине коре озь ерлерине турдылар. Руханийлер исе левийлилернинъ къолундан къурбан къаныны алып, оны септилер. 17Джемиетнинъ арасында пек чокъ озюни элялламагъан адамлар бар эди. Шунынъ ичюн левийлилер элялланмагъан адамларнынъ ерине Песах айванларыны соя эдилер ве оларны РАББИге багъышлай эдилер. 18+Эфраим, Менашше, Йиссакъар ве Зевулун къабилесинден олгъан бир чокъ адамлар темизленмедилер, лякин язылгъанына бакъмадан, Песах ашыны ашадылар. 19Хизкия олар ичюн дува этип:

– Эйи РАББИ! РАББИ-Тааляны, бабаларынынъ Алласыны джан-юректен къыдыргъан эр бир адамны, олар мукъаддес адетине коре элялланмагъан олсалар биле, багъышла! – деди.

20РАББИ Хизкиянынъ дувасыны эшитти ве халкъны тедавийледи.

21+Ерусалимде булунгъан Исраиль огъуллары еди кунь девамында Маясыз Пишкен Пителер Байрамыны буюк къуванчнен яптылар. Эр кунь левийлилер ве руханийлер РАББИни шерефлемек ичюн япылгъан чалгъы алетлеринде РАББИни макътадылар.

22Хизкия падиша РАББИге хызметлерини яхшы анълагъан левийлилерге яхшы сёзлер айтты. Еди кунь девамында байрам ашларыны ашадылар, аманлыкъ къурбанларыны чалдылар ве бабаларынынъ Алласы РАББИни макътадылар.

23Бутюн джемаат даа еди кунь байрамны девам этмеге къарар этти ве шу еди кунни буюк къуванчнен кечирдилер. 24Ехуданынъ падишасы Хизкия джемаат ичюн 1 000 баш бузав ве 7 000 къой-эчки берди. Башлыкълар да джемаат ичюн 1 000 баш бузав ве 10 000 къой-эчки бердилер. Бир чокъ руханийлер озьлерини элялладылар. 25Бутюн Ехуда джемааты, руханийлер, левийлилер, Исраильден кельген бутюн джемаат ве Исраильден келип Ехудада яшагъан халкъ да пек къувандылар. 26+Ерусалимде буюк къуванч бар эди. Исраиль падишасы Давутнынъ огълу Сулейманнынъ заманларындан берли Ерусалимде ойле байрам олмагъан эди. 27+Сонъ левийли руханийлер турды ве халкъкъа яхшылыкъ тиледилер. Оларнынъ сеслери эшитильди, ве дувалары коклерге, Онынъ мукъаддес мескенине барып еттилер.

31

Хизкия падишанынъ денъиштирювлери

31^1+Бунынъ эписинден сонъ, анда олгъан исраиллилер Ехуда шеэрлерине кеттилер ве бутюн пут ташларыны парчаладылар, Ашера путуна табынма диреклерини кестилер ве бутюн Ехуда, Биньямин, Эфраим ве Менашше топракъларындаки ибадет тёпелерини ве къурбан ерлерини бутюнлей ёкъ эттилер. Сонъ Исраиль огъуллары озь ерлерине, озь шеэрлерине къайттылар.

2+Хизкия руханийлернинъ ве левийлилернинъ болюклерини къойды. Олар, болюклерге коре ве оларнынъ руханий я да левийли хызметлерине коре, бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар ве аманлыкъ къурбанлары кетирмек, ибадет этмек, РАББИнинъ чадырлары къапусы огюнде макътамакъ ве шуретлемек керек эдилер. 3+Падиша озь байлыгъындан бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар ичюн айванларнынъ сайысыны бельгиледи: саба-акъшам кетирильген бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар, раатлыкъ куньлеринде, янъы ай куньлеринде ве байрам куньлеринде кетирильген бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар ичюн айванларны, РАББИнинъ Къанунында язылгъаны киби, бельгиледи. 4+Сонъ о, бойле буюрды: левийлилер ве руханийлер РАББИнинъ Къануныны яхшы беджерсин деп, Ерусалимде яшагъан халкъ оларгъа керекли шейлерни бермеге керек эдилер. 5+Буюргъанлары белли олгъан сонъ, Исраиль огъуллары биринджи берекетлеринден ашлыкъ, янъы шарап, ягъ, бал ве тарлаларда етиштирген чешит тюрлю махсулларыны кетирди. Бундан гъайры, олар даа башкъа шейлернинъ онда бир къысмыны кетирдилер. 6+Ехуда шеэрлеринде яшагъан исраиллилер ве ехудалылар да озь тувар ве къой-эчкилерининъ онда бир къысмыны кетирдилер. Олар Алласы РАББИге багъышлагъан азиз шейлернинъ онда бир къысмыны да кетирдилер ве оба-оба шейлер джыйдылар.

7Йылнынъ учюнджи айында джыйып башладылар ве единджи айында битирдилер. 8Хизкия ве башлыкълары келип, джыйылгъан шейлерни корьдилер ве РАББИге ве Онынъ халкъы Исраильге шукюр эттилер.

9Хизкия руханийлерден ве левийлилерден шу шейлернинъ обалары акъкъында сорады. 10+Цадокъ эвинден олгъан баш руханий Азарья онъа джевап берди:

– РАББИнинъ Сарайына бахшышларны кетирип башлагъанлардан сонъ, биз тойгъандже ашадыкъ. Даа чокъу къалды, чюнки РАББИ Озюнинъ халкъыны буюк берекетнен багъышлады. Пек чокъ шей исе къалды.

11+Сонъ Хизкия РАББИнинъ Эвинде одалар азырламагъа буюрды. Одаларны азырладылар. 12Сонъра шу одаларгъа бутюн бахшышларны, онда бир къысымларны, багъышлангъан шейлерни садыкълыкънен алып кирдилер. Оларнынъ башында левийли Конанья эди, ве экинджиси исе – къардашы Шимий эди. 13Ехиэл, Азазьяху, Нахат ве Асаэл, Еримот ве Ёзавад, Элиэл ве Йисмахья, Махат ве Беная Конаньянынъ ве къардашы Шимийнинъ эли астында бакъыджылар эдилер. Хизкия падиша ве РАББИнинъ Сарайынынъ башлыгъы Азарья оларны къойгъан эдилер. 14Йимнанынъ огълу Къорэ, левийли, шаркъ тарафында тургъан къапуджы, Аллагъа озь истегинен кетирильген бахшышлар ичюн джевапкяр эди. О, РАББИге кетирильген шейлерни ве энъ азиз багъышлангъан шейлерни дагъыта эди. 15+Онынъ къолунда руханийлернинъ шеэрлеринде Эден, Миньямин, Ешуа, Шемая, Амарья ве Шекъанья эдилер. Олар садыкълыкънен агъа-къардашларына, буюк олсун, кучюк олсун, оларнынъ болюклерине коре, пайларны дагъыта эдилер. 16Несиллернинъ джедвелинде язылгъанлардан гъайры, олар учь яшындан буюк олгъан эркеклерге, РАББИнинъ Сарайына куньделик хызмет этмеге ве озь вазифелерини беджермеге кирген эписине, оларнынъ болюклерине коре, дагъыта эдилер. 17+Сонъ джедвельде язылгъан руханийлерге де, оларнынъ сойларына коре, ве левийлилерге, йигирми яшындан буюк олгъанларгъа, оларнынъ вазифелерине ве болюклерине коре, 18ве даа джедвельде язылгъанларгъа уфакъ балаларынен, апайларынен, огъулларынен ве къызларынен, – бутюн джемаатына дагъыта эдилер, чюнки олар садыкълыкънен озьлерини азиз хызметке багъышладылар. 19Адларынен бельгиленген адамлар эр бир шеэрде ве шеэрлернинъ тарафларында яшагъан Харун огъуллары ичюн, руханийлер ичюн къоюлгъан эдилер. Олар руханий олгъан эписи акъайларгъа ве джедвельде язылгъан эписи левийлилерге пайларны бере эдилер.

20+Хизкия падиша бутюн Ехудада бойле япты. О, Алласы РАББИнинъ огюнде яхшы, догъру ве адалетли шейлер япты. 21РАББИнинъ Сарайындаки хызмет ичюн эр бир башлагъан ишинде, Алланы къыдыргъанда Къанунны ве эмирлерни беджерювде о, эр шейни джан-юректен япты ве енъиш корьди.

32

Санхерив къоркъуза

32^1Хизкиянынъ бутюн шу садыкъ ишлеринден сонъ, Ашшурнынъ падишасы Санхерив кельди ве Ехуда топрагъына кирди. О, пекитильген шеэрлерни алкъагъа алды ве оларны запт этмеге истеди. 2Хизкия, Санхеривнинъ Ерусалимге къаршы дженк этмеге истегини корьген сонъ, 3озь башлыкъларынен ве арбий адамларынен акъыл танышты ве шеэр тышындаки сув чокъракъларыны къапатмагъа буюрды. Олар Хизкиягъа ярдым эттилер. 4Чокътан-чокъ адам топланды ве: «Ашшурнынъ падишалары мында кельгенде, чокъ сув тапмасынлар», – деп, бутюн чокъракъларны ве мемлекетнинъ ортасындан акъкъан озенни къапаттылар. 5+Хизкия гъайретнен ишке берильди ве бутюн йыкътырылгъан диварны янъыдан къурды, диварда къуллелер яптырды. Диварнынъ тышындан даа бир дивар япты. Давут Шеэрининъ Миллосыны пекитти ве бир чокъ силя ве къалкъанлар япты.

6Халкънынъ башында о, дженк башлыкъларыны къойды. Сонъ оларны шеэр къапусынынъ огюндеки мейданда топлады ве оларны юреклендирип, шойле деди:

7+– Къуветли ве джесаретли олунъыз! Ашшур падишасындан ве онен берабер олгъан буюк ордусындан къоркъманъыз, рухтан тюшменъиз, чюнки бизнен олгъаны онен олгъандан буюк. 8+Онен берабер – адамларнынъ къудрети, бизнен берабер исе – Алламыз РАББИдир. О бизге ярдым этеджек ве бизнен бирликте дженк этеджек.

Халкъ Ехуданынъ падишасы Хизкиянынъ сёзлерини эшитти ве юрекленди.

9Бундан сонъ Ашшурнынъ падишасы Санхерив озь къулларыны Ерусалимге хабернен ёллады. О, озь буюк къудретинен берабер Лакиш шеэрининъ къаршысында тура эди. Ехуданынъ падишасы Хизкиягъа ве Ерусалимдеки бутюн ехудалыларгъа о, бойле хабер йиберди:

10– Ашшурнынъ падишасы Санхерив бойле дей: «Алкъада Ерусалимде отургъанда, сиз неге ишанасынъыз? 11Хизкия сизни ёлдан ура. О, сизлерни ачлыкътан ве сувсузлыкътан олюмге береджек. О: “Алламыз РАББИ бизни Ашшур падишасынынъ къолларындан къуртараджакъ”, – дей, 12+лякин Онынъ ибадет тёпелерини ве къурбан ерлерини бозгъан Хизкия дегиль эдими? О, ехудалыларгъа ве Ерусалимге: “Тек бир дане къурбан ерининъ огюнде ибадет этинъиз ве тек онынъ устюнде къокъулы шейлерни якъынъыз”, – демедими? 13+Меним бабаларым ве мен мемлекетлернинъ эписи халкъларынен не япкъанымызны бильмейсизми? Мемлекетлерде яшагъан миллетлернинъ аллалары озь мемлекетини меним къолумдан къуртарып олдылармы? 14Бабаларым ёкъ эткен бу халкъларнынъ эписи аллаларындан къайсы бир алласы озь халкъыны меним къолумдан къуртарып олды? Сонъ сизинъ Алланъыз меним къолумдан къуртарып олурмы? 15+Хизкия сизлерни алдатмасын ве бойле айтып, сизлерни ёлдан урмасын. Онъа инанманъыз, чюнки ич бир халкънынъ ве падишалыкънынъ ич бир алласы меним къолумдан я да бабаларымнынъ къолундан озь халкъыны къуртарып оламады. Сизинъ Алланъыз да сизлерни меним къолумдан къуртармаз».

16Санхеривнинъ къуллары Алла РАББИге къаршы ве Онынъ къулу Хизкия акъкъында даа чокъ шейлер айттылар. 17Санхерив Исраильнинъ Алласы РАББИни акъаретлеген мектюплерни язды ве Онъа къаршы бойле айтты: «Мемлекетлерде яшагъан халкъларнынъ аллалары озь халкъларыны меним къолумдан къуртарып оламагъаны киби, Хизкиянынъ Алласы да Озь халкъыны меним къолумдан къуртарып оламаз». 18Олар ехудалыларнынъ тилинде диварларда тургъан ерусалимлилерге къычырдылар, оларны къоркъузмагъа, дешет сачмагъа ве шеэрни алмагъа истедилер. 19Олар Ерусалимнинъ Алласы акъкъында айткъанда, дюнья халкъларнынъ аллалары, инсан къолунен япылгъан аллалар акъкъында киби айта эдилер.

20Хизкия падиша ве Амоцнынъ огълу пейгъамбер Ешая бунынъ акъкъында дува этип, коклерге ялвардылар. 21+Бундан сонъ РАББИ бир мелекни йиберди. О, Ашшур падишасынынъ ордусында эр бир джесюр аскерни, башлыкъны ве реберни ёкъ этти. Ашшур падишасы масхара олып, озь мемлекетине къайтып кетти. О, озь алласынынъ ибадетханесине киргенде, онынъ балалары оны анда къылычнен ольдюрдилер. 22Бойле этип, РАББИ Хизкияны ве Ерусалимде яшагъанларны Ашшурнынъ падишасы Санхеривнинъ къолундан къуртарды. Башкъаларнынъ къолларындан да къуртарды ве эр тарафтан сакълады. 23О заманларда чокъ адамлар Ерусалимге РАББИге бахшышлар ве Ехуданынъ падишасына Хизкиягъа къыйметли шейлер алып кетирдилер. Бундан сонъ о, бутюн халкъларнынъ козюнде юксельди.

Хизкиянынъ хасталыгъы ве хасталыкътан тедавийленюви

24+О куньлерде Хизкия олюм хасталыгъынен хасталанды. О, РАББИге дува этти ве РАББИ оны эшитип, бир алямет берди. 25+Лякин Хизкиянынъ юреги пек юксельди, ве о, онъа косьтерильген эйиликке къаршылыкъ бермеди. Шунынъ ичюн онынъ башына, Ехудагъа ве Ерусалимге гъазап тюшти. 26+Амма юреги юксельгенде, Хизкия ве Ерусалимде яшагъанлар боюн эгдилер, ве шунынъ ичюн Хизкиянынъ куньлеринде оларнынъ башына гъазап тюшмеди.

Падиша Хизкиянынъ зенгинлиги

27Хизкиянынъ байлыгъы ве шурети пек буюк олды. О, озюне кумюш, алтын, къыйметли ташлар, къокъулы отлар, къалкъанлар ве чешит тюрлю гузель савутларны сакъламакъ ичюн хазинелер яптырды. 28Тарла махсуллары ичюн: ашлыкъ, янъы шарап ве зейтюн ягъы ичюн о, анбарларны яптырды. Чешит айванлар ичюн ахырлар ве сюрюлер ичюн авлалар яптырды. 29О, озюне шеэрлер къурды. Онынъ тувар ве къой-эчкилер сюрюлери пек буюк эди, чюнки Алла онъа пек чокъ мал-мульк берди. 30+Хизкия озю Гихон озенининъ юкъарысындаки агъзыны къапатты ве сув акъымыны догъру ашагъы, Давут Шеэрининъ гъарбий тарафына кечирди. Хизкиянынъ эр бир иши онъундан келе эди. 31Тек Вавилон башлыкъларынынъ эльчилери мемлекетте олып кечкен алямет акъкъында сорамагъа онъа кельгенде, Алла оны бир озюни къалдырды, онынъ юрегини сынамагъа ве онынъ ичиндеки эр бир шейни бильмеге истеди.

Хизкиянынъ олюми

32Хизкиянынъ башкъа ишлери ве онынъ эйилиги акъкъында, Амоцнынъ огълу Ешая пейгъамбернинъ руясында, Ехуда ве Исраиль падишаларынынъ китабында язылгъандыр. 33Хизкия ольди ве баба-деделерине къошулды. Оны Давут огъулларынынъ дюрбелерине котерилиш ёлунда дефн эттилер. Бутюн ехудалылар ве Ерусалим халкъы Хизкияны олюминде буюк урьметнен анъдылар. Онынъ ерине огълу Менашше падиша олды.

33

Ехуданынъ падишасы Менашше

33^1Менашше падиша олгъанда, о, 12 яшында эди ве Ерусалимде 55 йыл девамында падишалыкъ япты. 2О, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты, РАББИ Исраиль огъулларынынъ огюнден къувалагъан халкъларнынъ пис адетлерине уйып яшады. 3+Бабасы Хизкия ёкъ эткен ибадет тёпелерини кене къурды, Бааллар ичюн къурбан ерлерини къойды, Ашера путуна табынма диреклерини янъыдан япты ве бутюн коклернинъ ордусына табынды ве оларгъа хызмет этти. 4+РАББИ: «Ерусалимде Меним Намым даима оладжакъ», – деген РАББИнинъ Сарайында къурбан ерлерини къурды. 5+РАББИнинъ Сарайынынъ эки азбарында да о, коклернинъ ордусына къурбан ерлерини къурды. 6+Бен-Хинном вадийинде о, озь огъулларыны атештен кечирди, аляметлерни бакъып келеджекни айтты, фал бакъты, ырымджылыкъ япты, джинлерни чагъыргъанларнен ве ольген адамларнынъ рухларынен лаф эткенлернен акъыл танышты. О, РАББИнинъ огюнде чокъ ярамай шейлер япты ве Оны гъазапландырды.

7Менашше путнынъ эйкелини япты ве оны РАББИнинъ Сарайында ерлештирди. РАББИ бу Сарай акъкъында Давуткъа ве онынъ огълу Сулеймангъа шойле деген эди: «Мен бутюн Исраиль къабилелеринден сайлагъан Ерусалим шеэринде ве бу Эвде Меним Намым даима оладжакъ. 8+Исраиль огъулларынынъ аякълары бир даа Мен бабаларына берген топракънынъ тышына чыкъмаз, тек олар Мен Мусанен берильген бутюн эмирлеримни, бутюн Къанунны, низамнамелерни ве къарарларны тутсунлар ве беджерсинлер». 9Лякин Менашше ехудалыларны ве Ерусалимде яшагъанларны ойле ёлдан урды ки, олар РАББИ Исраильнинъ огъуллары огюнде ёкъ эткен халкълардан бетер шейлер япып башладылар.

Менашшенинъ тёвбеси

10РАББИ Менашше ве онынъ халкъына айтып анълатты, лякин олар къулакъ асмады. 11+Шунынъ ичюн РАББИ Ашшур падишасынынъ орду башлыкъларыны ёллады. Олар Менашшени тутып алдылар да, зынджырларнен ве бакъыр бугъавларнен багъладылар ве Вавилонгъа алып бардылар. 12Буюк беля онынъ башына тюшкенде, о, Алласы РАББИге ялварып башлады ве бабаларынынъ Алласы алдында бойнуны ашагъы эгди. 13+О, Онъа дува этти, ве Алла онъа къулакъ асты, онынъ ялварувыны эшитти ве оны Ерусалимге падишалыгъына къайтарды. О заман Менашше Алла РАББИ олгъаныны анълады.

14+Бундан сонъ о, Гихоннынъ гъарп тарафында вадийде Балыкъ къапусына къадар Давут Шеэрининъ тыш диварыны къурды. Сонъ диварны Офелнинъ чевресинде къурды ве пек юксек котерди. Сонъ Ехуданынъ бутюн пекитильген шеэрлеринде орду башлыкъларыны къойды. 15Сонъ РАББИнинъ Эвинден ят аллаларны ве путларны чыкъарып атты. РАББИнинъ Сарайы олгъан дагъда ве Ерусалимде къургъан бутюн къурбан ерлерини чыкъарды ве шеэрнинъ тышына атты. 16РАББИнинъ къурбан ерини исе гъайрыдан тикледи ве онда аманлыкъ ве шукюр къурбанларыны кетирди ве ехудалыларгъа Исраильнинъ Алласы РАББИге ибадет этмеге буюрды. 17Лякин халкъ даа ибадет тёпелеринде къурбанлар соймагъа девам эте эди, булар исе тек Алласы РАББИге къурбанлар эдилер.

Менашше падишалыгъынынъ сонъу

18Менашшенинъ башкъа ишлери акъкъында, онынъ озь Алласына эткен дувасы ве онъа Исраильнинъ Алласы РАББИнинъ Адынен айткъан, гизли шейлерни бильген адамларнынъ сёзлери Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 19Онынъ дувасы, онъа къулакъ аскъаны, онынъ бутюн гуналары ве имансыз арекетлери, ве о боюн эггенден эвель ибадет тёпелерини къургъан ве Ашера путуна табынма диреклер ве эйкеллер къойгъан ерлер Хозайнынъ тарих языларында язылгъандыр. 20Менашше ольди ве баба-деделерине къошулды. Оны озь эвинде дефн эттилер. Онынъ ерине огълу Амон падиша олды.

Ехуданынъ падишасы Амон

21Амон 22 яшында падиша олды ве эки йыл девамында Ерусалимде падишалыкъ этти. 22+Амон, бабасы Менашше киби, РАББИнинъ огюнде ярамай ишлер япып яшады. Бабасы Менашше япкъан эписи путларгъа о, къурбанлар кетирди ве оларгъа хызмет этти. 23+Бабасы Менашше боюн эгди, лякин Амон РАББИнинъ огюнде боюн эгмеди, аксине, Амон озь къабаатларыны чокълаштырды. 24Онынъ хызметчилери онъа къаршы чыкътылар ве онынъ эвинде оны ольдюрдилер. 25Лякин топракънынъ халкъы Амон падишагъа къаршы чыкъкъанларнынъ эписини ольдюрди ве онынъ ерине огълу Ёшияны падиша яптылар.

34

Ехуданынъ падишасы Ёшия

34^1Ёшия падиша олгъанда, о, секиз яшында эди. О, 31 йыл девамында Ерусалимде падишалыкъ этти. 2+О, РАББИнинъ огюнде догъру шейлер япып яшады ве бабасы Давутнынъ ёлларындан юрди ве сагъгъа-солгъа бурулмады.

Ёшиянынъ денъиштирювлери

3+Озь падишалыгъынынъ секизинджи йылында, Ёшия даа яш йигит олгъанда, о, бабасы Давутнынъ Алласыны къыдырып башлады. Падишалыгъынынъ 12-нджи йылында исе о, Ехуданы ве Ерусалимни ибадет тёпелеринден, Ашера путуна табынма диреклеринден ве башкъа, агъачтан я да иритильген маденден япылгъан путлардан темизлеп башлады. 4+Ёшиянынъ козю огюнде Баалларнынъ къурбан ерлерини бозып ташладылар, оларнынъ устюнде тургъан къокъулы отларны якъмакъ ичюн ерлерини де парчаладылар. О, Ашера путуна табынма диреклерини балталады, агъачтан я да иритильген маденден япылгъан путларны исе парчалап эзди, сонъ тозуны оларгъа къурбанлар кетиргенлернинъ къабирлерине септи. 5+О, руханийлернинъ кемиклерини оларнынъ къурбан ерлеринде якъты ве бойле этип, Ехуданы ве Ерусалимни темизледи. 6Менашше къабилесининъ, Эфраим къабилесининъ ве Шимеон къабилесининъ шеэрлеринде, тап Нафталий къабилесининъ шеэрлеринде ве оларнынъ дживарындаки бошагъан ерлерде 7о, къурбан ерлерини ёкъ этти, Ашера путуна табынма диреклерини ве агъачтан япылгъан путларны парчалады ве тоз этти. Бутюн Исраиль топрагъында о, къокъулы отлар якъмакъ ичюн эписи ерлерни парчалады ве сонъ Ерусалимге къайтты.

Мусанынъ Къанун Китабы

8Озь падишалыгъынынъ 18-инджи йылында, Ёшия топракъны ве Сарайны темизлеген сонъ, о, Ацальянынъ огълу Шафанны, шеэр башлыгъы Маасеяны ве тарихчы Ёахазнынъ огълу Ёахны озюнинъ Алласы олгъан РАББИнинъ Сарайыны тюзетмеге ёллады. 9Олар буюк руханий Хилкиягъа кельдилер ве онъа Алланынъ Эви ичюн топлагъан кумюшни бердилер. Шу кумюшни къапу къаравуллары олгъан левийлилер Менашше къабилесинден, Эфраим къабилесинден ве башкъа къалгъан исраиллилернинъ эписинден ве бутюн Ехуда къабилесинден, Биньямин къабилесинден ве Ерусалимде яшагъанлардан топлагъан эдилер. 10Кумюшни РАББИнинъ Сарайындаки иш башында тургъанларгъа бердилер. Олар исе кумюшни чалышкъанларгъа, РАББИнинъ Сарайыны тюзеткен ве Эвини пекиткен ишчилерге береджек эдилер. 11Олар, ёнулгъан ташларны, керишлерни ве эвлерге таван агъачларны сатын алсынлар деп, кумюшни дюльгерлерге ве къуруджыларгъа бердилер. Бу эвлерни Ехуданынъ падишалары бозгъан эдилер. 12+Чалышкъан адамлар ишини ишанчлы япа эдилер. Оларнынъ башында Мерарий огъулларындан – левийли Яхат ве Овадья, Кехат огъулларындан – Зекъарья ве Мешуллам къоюлгъан эди. Чалгъы алетлеринде чалмагъа бильген бутюн левийлилер 13юк ташыйыджыларнынъ башында олдылар ве эр бир иште чалышкъан ишчилернинъ ишини козете эдилер. Левийлилернинъ базылары языджылар, реберлер ве къапуджылар эди.

14+РАББИнинъ Сарайына кетирильген кумюшни алып чыкъаргъанларда, руханий Хилкия Мусанен берильген РАББИнинъ Къанун Китабыны тапты. 15Хилкия Шафан языджыгъа:

– Мен РАББИнинъ Сарайында Къанун Китабыны таптым, – деди ве Шафангъа китапны берди.

16Шафан китапны падишагъа кетирди ве даа бойле хабер берди:

– Къулларынъ бутюн буюргъан ишлеринъни беджерелер. 17РАББИнинъ Сарайында тапылгъан кумюшни алып чыкъардылар ве оны иш бакъыджыларына ве ишчилерге бердилер, – деди.

18Языджы Шафан падишагъа даа:

– Хилкия руханий манъа бир китап берди, – деди.

Сонъ Шафан китапны падишагъа окъуды. 19Падиша Къануннынъ сёзлерини эшитип, устюндеки урбаларыны йыртты. 20+Сонъ падиша Хилкиягъа, Шафаннынъ огълу Ахикъамгъа, Микъанынъ огълу Авдонгъа, Шафан языджыгъа ве падишанынъ хызметчиси Асаягъа шойле буюрды:

21+– Барынъыз, тапылгъан китапта язылгъан сёзлер акъкъында меним ичюн, Исраильде ве Ехудада къалгъан халкъ ичюн РАББИден соранъыз. РАББИнинъ бизге тюшкен ачувы пек буюк, чюнки бабаларымыз РАББИнинъ сёзлерини беджермедилер, бу китапта эписи язылгъанларны япмадылар!

22+Хилкия ве падишанынъ адамлары Хулдагъа, къадын пейгъамберге кеттилер. О, урбаларнынъ къаравулы олгъан Шаллумнынъ апайы эди. Шаллум – Токъхатнынъ огълу, Токъхат – Хасранынъ огълу эди. Хулда Ерусалимнинъ экинджи къысмында яшай эди. Бу адамлар келип, онен бунынъ акъкъында лаф эттилер. 23О, оларгъа шойле деди:

– Исраильнинъ Алласы РАББИ бойле дей: «Сизлерни манъа ёллагъан адамгъа шуны айтынъыз: 24“РАББИ бойле дей: Мен шу ерге ве онынъ яшагъанларына китапта язылгъан ве Ехуданынъ падишасына окъулгъан бутюн белялар ве лянетлерни кетиреджегим, 25+чюнки олар Мени къалдырып, башкъа аллаларгъа къокъулы отлар якътылар ве озь къолларынен япкъан шейлернен Мени ачувландырдылар. Меним гъазабым шу ерге алевленир ве даа сёнмейджек”». 26РАББИден сорамакъ ичюн сизлерни ёллагъан Ехуданынъ падишасына исе бойле айтынъыз: «Исраильнинъ Алласы РАББИ сен эшиткен сёзлер акъкъында бойле дей: 27+“Шу ер ве онынъ сакинлери акъкъында сёзлерни эшиткенде, юрегинъ йымшагъан ве сен Аллагъа боюн эггенинъ ичюн, Меним огюмде бойсунгъанынъ ве урбаларынъны йырткъанынъ ичюн, Меним огюмде агълагъанынъ ичюн, Мен сени эшиттим. Бу – РАББИнинъ сёзюдир. 28+Мен сени баба-деделеринъе къошаджагъым, сени аманлыкъта къабринъе къояджакълар. Меним шу ерге ве шу ернинъ яшагъанларына ягъдыраджакъ беляларымны козьлеринъ корьмейджек”».

Шу сёзлерни падишагъа келип айттылар.

Ёшия Раббининъ ёлундан юрмеге сёз бере

29Падиша адамларыны ёллады ве Ехуданынъ ве Ерусалимнинъ эписи акъсакъалларыны топлады. 30+Сонъ падиша эписи ехудалыларнен ве Ерусалимде яшагъанларнен берабер, руханийлер ве левийлилернен, халкънынъ буюги де кучюгинен РАББИнинъ Сарайына кеттилер. О, оларнынъ огюнде РАББИнинъ Сарайында тапылгъан Васиет Китабынынъ бутюн сёзлерини къычырып окъуды. 31+Сонъ падиша озь еринде турды ве РАББИнинъ огюнде РАББИнинъ артында юрмеге, Онынъ эмирлерини, шаатлыкъларыны, низамнамелерини бутюн юрекнен ве бутюн джаннен тутмагъа ве бу китаптаки васиетнинъ бутюн сёзлерини беджермеге ант этти. 32Сонъ Ёшия Ерусалимде булунгъан эр бир адамны ве Биньямин халкъыны буны беджермеге ант эттирди. Ве Ерусалим халкъы бабаларынынъ Алласы олгъан Алланынъ васиетине коре яшап башладылар.

33+Ёшия исраиллилернинъ бутюн топракъларындан писликлерни ёкъ этти ве Исраильде олгъан бутюн халкъкъа озь Алласына РАББИге хызмет этмеге буюрды. Падишанынъ яшайышы девамында олар бабаларынынъ Алласы РАББИден вазгечмедилер.

35

Песах Байрамыны кереги киби кечирелер

35^1+Ёшия Ерусалимде РАББИге Песах Байрамыны япты. Йылнынъ биринджи айынынъ 14-юнджи куню Песах айваныны сойдылар. 2Ёшия руханийлерни озь вазифелерине къойды ве РАББИнинъ Сарайында хызмет этмеге юреклендирди. 3+Бутюн Исраильни огреткен ве РАББИге багъышлангъан левийлилерге шойле деди:

– Исраильнинъ падишасы Давутнынъ огълу Сулейман къургъан Сарайгъа мукъаддес Сандыкъны кирсетинъиз. Оны омузларынъызда ташымакъ керекмей. Шимди Алланъыз РАББИге ве онынъ халкъы Исраильге хызмет этинъиз. 4+Исраильнинъ падишасы Давут ве онынъ огълу Сулейман сизге язгъанлары киби, бабаларынъызнынъ сойларына ве болюклеринъизге коре азырланынъыз 5ве азиз ерде, халкънынъ огъуллары олгъан агъа-къардашларнынъ бабалары сойлары болюклерине коре ве левийлилернинъ сойлары болюклерине коре турунъыз. 6Песах къурбаныны чалынъыз ве элялланынъыз. Оны агъа-къардашларынъызгъа азырлагъанда, РАББИ бизге Мусанен буюргъанларыны япынъыз.

7+Ёшия, Песах Байрамына къурбан чалмакъ ичюн, халкъкъа ве шу ерде булунгъан эр бир адамгъа озь сюрюлеринден къозуларны ве улакъларны берди. Падишанынъ сюрюлеринден 30 000 къозу-улакъ ве 3 000 тувар берильди. 8Онынъ башлыкълары да халкъкъа, руханийлерге ве левийлилерге озь истегинен бахшышларны бердилер. Алланынъ Эвинде олгъан башлыкълар Хилкия, Зекъарья ве Ехиэл руханийлерге, Песах къурбанлары оларакъ, 2 600 къозу-улакъ ве 300 баш тувар бердилер. 9Конанья, Шемая, Нетанэл ве онынъ агъа-къардашлары, левийлилернинъ башлыкълары Хашавья, Еиэл ве Ёзавад Песах къурбаны оларакъ левийлилерге 5 000 къозу-улакъ ве 500 баш тувар багъышладылар.

10+Ибадет ичюн бойле азырландылар. Сонъ, падишанынъ буюргъанынен, руханийлер ве левийлилер, болюклерине коре, озь ерлерине турдылар 11ве Песах къурбаныны чалдылар. Левийлилер къурбан айванларыны сыдырдылар, руханийлер исе оларнынъ къаныны алып, септилер. 12Бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны бир четке къойдылар, оларны болюклерге коре халкъкъа, бабаларнынъ сойларына береджек ве РАББИге къурбан кетиреджек эдилер. Буны Мусанынъ китабында язылгъанларына коре яптылар. Туварларнен де ойле яптылар. 13+Песах къурбанларыны, кереги киби, атеште къызарттылар. Азиз къурбанларны чоюнларда, къазанларда ве таваларда пиширдилер ве халкъкъа тез-тез даркъаттылар. 14Сонъ озьлерине ве руханийлерге эт азырладылар. Харун огъуллары руханийлер къаранлыкъ тюшкендже бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны чалдылар ве ягъларыны якътылар, шунынъ ичюн левийлилер озьлерине ве Харун огъуллары руханийлерге эт азырладылар.

15+Давутнынъ, Асафнынъ, Хеманнынъ ве падишанынъ гизли шейлерни бильген адамы Едутуннынъ буюргъанларына коре, Асафнынъ огъулларындан олгъан йырджылар ер-еринде къала эдилер. Къапу къаравуллары эр бир къапунынъ янында тура эдилер, озь хызметинден четке чыкъмагъа оларгъа керекмей эди, чюнки оларнынъ агъа-къардашлары левийлилер оларгъа эр шейни азырладылар.

16Бойледже, шу куню РАББИге ибадет эттилер. Ёшия падишанынъ буюргъанына коре, Песах Байрамыны яптылар ве РАББИнинъ къурбан еринде бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар кетирдилер. 17+Анда олгъан Исраиль халкъы о вакъытта Песах Байрамыны япты ве еди кунь девамында Маясыз Пишкен Пителер Байрамыны яптылар. 18Бойле Песах Байрамы Исраильде Смаил пейгъамбернинъ куньлеринден берли япылмагъан эди. Ёшия, руханийлер, левийлилер, бутюн ехудалылар ве анда булунгъан исраиллилер ве Ерусалимде яшагъан адамлар бойле этип, Песах Байрамы япты ки, Исраиль падишаларындан ич бири байрам бойледже япмагъан эди. 19Бу Песах Байрамы Ёшия падишалыгъынынъ 18-инджи йылында олып кечти.

Ёшия падишалыгъынынъ сонъу

20+Ёшия Сарайда шу шейлернинъ эписини япкъан сонъ, Мысырнынъ падишасы Неко Фират дерьясындаки Къаркемиш шеэринен дженклешмеге кельди. Ёшия онъа къаршы чыкъты. 21Неко онъа эльчилерини ёллап, шойле деди:

– Ехуданынъ падишасы, манъа къаршы нечюн чыкъасынъ? Бугунь мен сеннен дженклешмеге кельмедим. Мен башкъа душманнен дженклешмеге кельдим. Алла мени ашыкътыра. Алла меним янымда, шунынъ ичюн Онъа къаршы чыкъма, ёкъса Алла сени ёкъ этер!

22+Лякин Ёшия ондан кетмеди, амма Неконен дженклешмек ичюн, башкъа урбалар кийди ве азырланды. Ёшия, Алланынъ Некодан айтылгъан сёзлерини динълемеди ве Мегиддо тегизлигине дженкке чыкъты. 23+Окъчулар Ёшия падишаны яраладылар. Падиша озь хызметчилерине:

– Мени мындан алып кетинъиз, мен агъыр яраландым, – деди.

24+Хызметчилери оны дженк арабасындан алып, онынъ экинджи арабасына къойдылар ве Ерусалимге алып кеттилер. О, ольди ве баба-деделерининъ къабринде дефн этильди. Бутюн Ехуда ве Ерусалим Ёшиянынъ артындан агъладылар. 25Йирмея да Ёшия акъкъында бир агълав йырыны язды. Акъай ве къадын йырджылары да Ёшия акъкъында агълав йырларыны бугуньге къадар йырлайлар. Бу агълав йырлары Исраиль ичюн адет олдылар ве Агълав Йырлары китабында язылгъандыр.

26Ёшиянынъ башкъа ишлери, РАББИнинъ Къанунына коре япылгъан онынъ яхшы ишлери, 27башындан сонъунадже онынъ япкъанлары Исраиль ве Ехуда падишаларынынъ китабында язылгъандыр.

36

Ехуданынъ падишасы Ехоахаз

36^1Мемлекетнинъ халкъы Ёшиянынъ огълу Ехоахазны алды ве оны Ерусалимде бабасынынъ ерине падиша этип къойды. 2Ехоахаз падиша олгъанда, 23 яшында эди. О, Ерусалимде учь ай девамында падишалыкъ этти. 3Мысырнынъ падишасы ондан Ерусалимде падишалыкъны тутып алды ве мемлекетни юз чувал кумюш ве бир чувал[*] алтын берги тёлемеге меджбур этти. 4+Мысырнынъ падишасы Неко Ехудагъа ве Ерусалимге янъы падишаны – Ехоахазнынъ агъасы Эльякимни берди ве онынъ адыны Ехоякимге денъиштирди. Агъасы Ехоахазны исе о, Мысыргъа алып кетти.

Ехуданынъ падишасы Ехояким

5Ехояким падиша олгъанда, о, 25 яшында эди. О, Ерусалимде 11 йыл девамында падишалыкъ этти. О, Алласы РАББИнинъ огюнде яман шейлерни япты. 6+Вавилон падишасы Невукъаднеццар онъа къаршы чыкъты, оны бакъыр зынджырларнен багълады ве Вавилонгъа алып кетти. 7+Невукъаднеццар РАББИнинъ Сарайындан базы савутларны чыкъарды, оларны Вавилонгъа кетирди ве Вавилондаки озюнинъ сарайына къойды.

8Ехоякимнинъ башкъа ишлери, онынъ япкъан пис ишлери ве онынъ ичинде олгъан писликлери акъкъында Исраиль ве Ехуда падишалырынынъ китабында язылгъандыр. Онынъ ерине огълу Ехоякин падиша олды.

Ехуданынъ падишасы Ехоякин

9Ехоякин падиша олгъанда, о, 18 яшында эди. О, Ерусалимде учь ай ве он кунь падишалыкъ этти. О, РАББИнинъ огюнде яман шейлер япып яшады.

10+Йылнынъ сонъунда Невукъаднеццар падиша озь адамларыны ёллады ве Ехоякинни ве РАББИнинъ Сарайындаки гузель савутларны Вавилонгъа алып бармагъа буюрды, Ехоякиннинъ эмджеси Цидкияны исе Ехуданынъ ве Ерусалимнинъ падишасы япты.

Ехуданынъ падишасы Цидкия

11Цидкия падиша олгъанда, о, 21 яшында эди. О, Ерусалимде 11 йыл девамында падишалыкъ этти, 12+Алласы РАББИнинъ огюнде яман шейлер япты. О, РАББИнинъ сёзлерини бильдирген Йирмея пейгъамбернинъ огюнде боюн эгмеди.

Ерусалимнинъ йыкъылувы

13+Невукъаднеццар падишагъа Алланынъ Адынен ант бергенине бакъмадан, Цидкия онъа къаршы котерильди. Цидкия энъсесини къатты этти, юрегини де таш киби япты ве Исраильнинъ Алласы РАББИге къайтмады. 14+Бундан гъайры, руханийлернинъ ве халкънынъ эписи башлыкълары да чокъ имансыз шейлер яптылар, башкъа миллетлернинъ эписи писликлерининъ артындан юрдилер, РАББИ Ерусалимде азиз эткен Сарайыны арамладылар.

15+Бабаларынынъ Алласы РАББИ Озь халкъыны ве Озь яшагъан ерини аджыгъаны ичюн, оларгъа къач керелер озь хаберджилеринен хабер ёллады. 16+Лякин олар Алланынъ хаберджилерини мыскъыллай, Онынъ сёзлерини динълемей, Онынъ пейгъамберлерини масхара эттилер. Бундан сонъ РАББИнинъ гъазабы Озь халкъына ойле алевленди ки, тюзельмеге чаре къалмады. 17+РАББИ оларгъа къасдийлилернинъ падишасыны ёллады. О, Азиз Ердеки Эвде бутюн йигитлерни къылычнен ольдюрди ве кимсени аджымады – йигитни де, къызны да, акъсакъалны да, хаста къартны да, – Алла онынъ къолуна эр бирини берди. 18РАББИнинъ Сарайындаки бутюн савутларны, буюги-кучюгини де, РАББИнинъ Сарайындаки къыйметли шейлерни де, падишанынъ ве башлыкъларынынъ байлыкъларыны, – эр бир шейни о, Вавилонгъа алып кетирди. 19Алланынъ Сарайыны якътылар, Ерусалим диварыны йыкътылар, эписи сарайларны атеште якътылар ве эр бир къыйметли савутларны боздылар. 20Къылычнен ольдюрмегенлерни Вавилонгъа сюргюн этти, ве Фарс падишалыгъы мемлекетке кельмегендже, олар Вавилонда онынъ къуллары ве огъулларынынъ къуллары олдылар. 21+Йирмеядан айтылгъан РАББИнинъ сёзлери ерине келеджек эди, ве топракъ раатлыкъ куньлери раатланаджакъ эди. Етмиш йыл битмегендже, бошлукъ куньлери девамында топракъ раатлыкъ куньлери раатлана эди.

Кореш падиша ехудалыларгъа эвлерине къайтмагъа буюра

22+Фарс падишасы Корешнинъ падишалыгъынынъ биринджи йылында, Йирмеянен айтылгъан РАББИнинъ сёзлери беджерильсинлер деп, РАББИ Фарс падишасы Корешнинъ рухуна токъунды, ве о, бутюн падишалыгъына шойле хабер агъыздан бильдирмеге ве язып бермеге адамларны ёллады:

23+– Фарс падишасы Кореш бойле дей: «Коклернинъ Алласы РАББИ ер юзюндеки бутюн падишалыкъларны манъа берди. О, манъа Ехудада Ерусалимде Онынъ ичюн Эвни къурмагъа буюрды. Араларынъызда Онынъ халкъындан ким олса, Алласы РАББИ онен олсун, анда кетсинлер!»

* 1.17 600 кумюш пара; 150 кумюш пара – къ. еуд. «600 (шекель) кумюш», «150 (шекель) кумюш».

* 2.10 100 000 чувал; 10 000 чапчакъ – къ. еуд. «20 000 кор», «20 000 бат».

* 3.3 30 метр; 10 метр – къ. еуд. «60 аммах», «20 аммах».

* 3.4 Бу терджиме базы къадимий юнан ве суриели эльязмаларгъа коре этильгендир. Мас. ве Септ. эльязмаларында «120 аммах», яни къарарнен 60 метр.

* 3.8 10 метр; 600 чувал – къ. еуд. «20 аммах», «600 киккар».

* 3.9 Ярым кило – къ. еуд. «50 шекель».

* 3.15 17,5 метр; эки бучукъ метр – къ. еуд. «35 аммах», «беш аммах».

* 4.1 Он метр; беш метр – къ. еуд. «20 аммах», «10 аммах».

* 4.2 Беш метр; эки бучукъ метр; 15 метр – къ. еуд. «10 аммах», «беш аммах», «30 аммах».

* 4.5 Бир авуч; 3 000 буюк къопкъа – къ. еуд. «бир тофах», «3 000 бат».

* 6.13 Эки бучукъ метр; бир бучукъ метр – къ. еуд. «5 аммах», «3 аммах».

* 8.18 450 чувал – къ. еуд. «450 киккар».

* 9.9 120 чувал – къ. еуд. «120 киккар».

* 9.13 666 чувал – къ. еуд. «666 киккар».

* 9.15 Алты кило – къ. еуд. «600 (шекель)».

* 9.16 Учь кило – къ. еуд. «300 (шекель)».

* 13.5 Васиет берген вакъытта къурбанлар кетирильген эдилер. Къурбанларгъа эр вакъыт туз къойдылар. Теврат: Лев 2.13, Сай 18.19; Ехез 43.24 бакъ.

* 20.26 Беракъа – къ. еуд. бу сёзнинъ айтылувы «макътав» манасыны анълаткъан сёзнинъ айтылувына ошай.

* 21.7 Мында «къандиль» сёзю «кесильмез сюляле» манасында къулланыла, яни Алла Давуткъа, онынъ эвлятлары даима Исраильнинъ падишалары оладжакъ, деген ваде берди.

* 25.6 100 чувал – къ. еуд. «100 киккар».

* 25.23 200 метр – къ. еуд. «400 аммах».

* 27.5 100 чувал – къ. еуд. «100 киккар».

* 27.5 50 000 чувал – къ. еуд. «10 000 кор».

* 36.3 Юз чувал; бир чувал – къ. еуд. «100 киккар», «бир киккар».

+ 1.1 1 Тар 29.25
+ 1.3 1 Тар 16.39; 21.29
+ 1.4 2 Пад 6.17; 1 Тар 13.5-6; 15.1
+ 1.5 Чыкъ 27.1; 31.2; 38.1
+ 1.8 1 Тар 28.5

+ 1.9 Баш 13.16; 28.14; 3 Пад 8.26; 2 Тар 6.17

+ 1.12 3 Пад 4.29-31; 5.12; 10.23; Джем 1.16
+ 1.14 3 Пад 4.26; 9.19
+ 1.16 Текр 17.16
+ 2.3 1 Тар 14.1
+ 2.5 Збр 134.5
+ 2.6 3 Пад 8.27; 2 Тар 6.18; Еш 66.1
+ 2.7 1 Тар 22.15
+ 2.11 3 Пад 10.9
+ 2.13 3 Пад 7.13-14
+ 2.16 Ехо 19.46
+ 2.17 1 Тар 22.2
+ 3.1 Баш 22.2; 1 Тар 22.1
+ 3.10 Чыкъ 25.18-20
+ 3.14 Чыкъ 26.31
+ 3.15 4 Пад 25.16-17; Йрм 52.21-23
+ 4.1 2 Тар 7.7; 8.12
+ 4.2 4 Пад 16.17
+ 4.6 Ехез 40.38
+ 4.7 Чыкъ 25.31-39
+ 5.2 2 Пад 6.12

+ 5.8 Чыкъ 25.13-15, 22; 26.33-34; 2 Тар 3.10-13

+ 5.10 Чыкъ 16.33-34; 25.21; 40.20; Текр 10.5; Сай 17.10

+ 5.11 1 Тар 24.1-9

+ 5.12 1 Тар 6.33, 39; 15.16; 25.1; Збр 150.3-5

+ 5.13 1 Тар 16.34, 42; Узеир 3.11; Збр 105.1
+ 5.14 Чыкъ 40.34-35
+ 6.1 Збр 17.12; 96.2
+ 6.3 2 Пад 6.18
+ 6.6 2 Пад 7.6-8; 1 Тар 17.5-7
+ 6.7 2 Пад 7.2; 1 Тар 17.1; 22.7
+ 6.9 2 Пад 7.12-13
+ 6.10 1 Тар 28.5
+ 6.12 Узеир 9.5
+ 6.14 Чыкъ 15.11
+ 6.16 2 Пад 7.16; 3 Пад 2.4
+ 6.17 2 Тар 1.9
+ 6.18 2 Тар 2.6; Еш 66.1
+ 6.20 Текр 12.11
+ 6.22 Чыкъ 22.11
+ 6.24 Лев 26.17
+ 6.26 Текр 11.17; 3 Пад 17.1
+ 6.27 1 Пад 12.23

+ 6.28 Лев 26.16; Текр 28.22; Ам 4.9; Хагъ 2.17

+ 6.30 1 Тар 28.9; Збр 43.20; Икм 15.11; Фаал 1.24

+ 6.32 Збр 101.16

+ 6.36 Икм 20.9; Джем 7.20; Якъ 3.2; 1 Юх 1.8-10; Рим 3.23

+ 6.37 Лев 26.40; Нех 9.2; Дан 9.4-5
+ 6.38 Йрм 29.12-14
+ 6.40 Нех 1.6, 11; Збр 129.2
+ 6.41 Эюп 29.14; Збр 131.8-9
+ 6.42 Збр 131.10

+ 7.1 Чыкъ 40.34-35; Лев 9.24; Къад 6.21; 3 Пад 18.38; 1 Тар 21.26; 2 Тар 5.14

+ 7.3 Узеир 3.11; Збр 105.1
+ 7.7 2 Тар 4.1
+ 7.8 Лев 23.34
+ 7.12 3 Пад 3.5
+ 7.13 2 Тар 6.26, 28
+ 7.14 2 Тар 12.7
+ 7.15 2 Тар 6.40
+ 7.16 Текр 11.12
+ 7.18 3 Пад 2.4
+ 7.20 Текр 4.26; 28.37
+ 7.21 Лев 26.32; Текр 29.24; Йрм 22.8; 52.13
+ 8.1 3 Пад 6.38; 7.1
+ 8.5 Ехо 16.3, 5; Текр 3.5
+ 8.9 Лев 25.9; 3 Пад 5.13
+ 8.11 3 Пад 3.1; 7.8
+ 8.12 2 Тар 4.1; 7.7
+ 8.13 Текр 16.1-17
+ 8.14 1 Тар 9.22; 24.6; 25.1
+ 8.17 Текр 2.8; 4 Пад 14.22

+ 8.18 Баш 10.29; 1 Тар 29.4; Эюп 22.24; 28.16; Збр 44.10; Еш 13.12

+ 9.1 3 Пад 4.34; Збр 71.10, 15; Еш 60.6; Йрм 6.20; Ехез 27.22; 38.13; Ёэль 3.8; Мт 12.42; Лк 11.31

+ 9.8 2 Пад 8.15; 2 Тар 2.11
+ 9.10 3 Пад 9.27-28
+ 9.16 3 Пад 7.2; 14.26
+ 9.21 3 Пад 22.48
+ 9.22 3 Пад 3.12-13; 2 Тар 1.12
+ 9.23 3 Пад 4.34; 10.1; 2 Тар 9.1
+ 9.25 3 Пад 4.26; 9.19; 2 Тар 1.14-17
+ 9.26 3 Пад 4.21
+ 9.28 Текр 17.16; 2 Тар 1.14-16
+ 10.1 Къад 9.6
+ 10.2 3 Пад 11.26,
+ 10.4 3 Пад 4.7, 22; 9.15
+ 10.15 3 Пад 11.31
+ 10.16 2 Пад 20.1
+ 10.18 3 Пад 4.6; 5.14
+ 11.2 2 Тар 12.5, 15
+ 11.5 2 Тар 8.5
+ 11.14 Сай 35.2-3
+ 11.15 Лев 17.7; 3 Пад 12.28, 31; 13.33
+ 11.18 1 Пад 16.6; 17.13
+ 11.22 Текр 21.15-17
+ 12.2 3 Пад 11.40
+ 12.4 2 Тар 11.5-12
+ 12.5 3 Пад 12.22; 2 Тар 11.2
+ 12.6 Чыкъ 9.27
+ 12.9 3 Пад 10.17
+ 12.12 2 Тар 19.3

+ 12.15 3 Пад 12.22; 2 Тар 9.29; 11.2; 12.5; 13.22

+ 13.5 2 Пад 7.12-13
+ 13.6 3 Пад 11.26
+ 13.8 3 Пад 12.28
+ 13.9 2 Тар 11.14; Йрм 5.7; 16.20
+ 13.12 Сай 10.9
+ 13.20 3 Пад 14.20
+ 13.22 2 Тар 9.29; 12.15
+ 14.3 Чыкъ 23.24; 34.13
+ 14.6 2 Тар 11.5; 15.15; 20.30
+ 14.9 Ехо 15.44; 2 Тар 11.8

+ 14.14 Баш 10.19; 20.1; 26.1; 2 Тар 17.10; 20.29

+ 15.1 Сай 24.2; 2 Тар 20.14; 24.20
+ 15.2 1 Тар 28.9; Еш 55.6; Йрм 29.13
+ 15.6 Мк 13.8
+ 15.7 Ехо 1.6-7
+ 15.9 2 Тар 11.16
+ 15.11 2 Тар 14.15
+ 15.12 4 Пад 23.3; 2 Тар 29.10; 34.31
+ 15.13 Текр 13.6-9
+ 15.15 2 Тар 14.6; 20.30
+ 15.16 3 Пад 15.13-15; 4 Пад 23.4,
+ 16.2 3 Пад 14.26; 4 Пад 12.18
+ 16.7 Еш 31.1; Йрм 17.5
+ 16.8 2 Тар 12.3; 14.9

+ 16.9 3 Пад 15.32; Икм 5.21; Йрм 16.17; 32.19; Зек 4.10

+ 16.10 2 Тар 18.26
+ 17.2 2 Тар 11.5
+ 17.4 3 Пад 12.28
+ 17.10 2 Тар 14.14; 20.29
+ 18.1 2 Тар 21.6
+ 18.2 Текр 4.43; Ехо 21.38-39
+ 18.3 4 Пад 3.7
+ 18.5 3 Пад 18.19
+ 18.6 4 Пад 3.11
+ 18.10 Текр 33.17; Зек 1.18-19
+ 18.13 Сай 22.18; 24.13
+ 18.16 Сай 27.17; Ехез 34.5
+ 18.18 Еш 6.1; Дан 7.9; Сыр 4.2
+ 18.24 3 Пад 20.30
+ 18.26 2 Тар 16.10
+ 18.27 Сай 16.29; Микъа 1.2
+ 18.33 2 Тар 35.23
+ 19.2 3 Пад 16.1; 2 Тар 20.34
+ 19.3 2 Тар 12.12
+ 19.5 Текр 16.18
+ 19.6 Рим 13.4
+ 19.7 Текр 1.17
+ 19.8 Збр 121.5
+ 19.9 2 Пад 23.3
+ 19.10 Текр 17.8-9; Ехез 3.17; 33.7
+ 20.2 Баш 14.7
+ 20.3 Узеир 8.21; Йрм 36.9; Юнус 3.5
+ 20.6 1 Тар 29.12
+ 20.7 Еш 41.8; Якъ 2.23
+ 20.9 3 Пад 8.33, 37; 2 Тар 6.28, 34
+ 20.10 Сай 20.21; Текр 2.5,
+ 20.12 Збр 24.15; 122.1-2; 140.8
+ 20.14 2 Тар 15.1
+ 20.17 Текр 20.1-4
+ 20.19 Чыкъ 6.16; 1 Тар 6.16-18; 9.19
+ 20.20 2 Пад 14.2

+ 20.21 1 Тар 16.34; 2 Тар 5.13; Узеир 3.11; Збр 105.1

+ 20.23 Къад 7.22; 1 Пад 14.20; 2 Тар 20.22-23

+ 20.29 2 Тар 14.14; 17.10
+ 20.30 2 Тар 14.6; 15.15
+ 20.34 3 Пад 16.1; 2 Тар 19.2
+ 21.6 3 Пад 12.28-30; 2 Тар 18.1
+ 21.7 2 Пад 21.17; 3 Пад 11.36
+ 21.8 Баш 27.40; 3 Пад 22.47
+ 21.12 3 Пад 17.1; 2 Тар 14.2-5; 17.3-4
+ 21.13 3 Пад 12.28-30; 16.31-33
+ 21.16 2 Тар 17.11
+ 21.19 2 Тар 16.14
+ 22.2 4 Пад 11.1; 2 Тар 22.10
+ 22.4 3 Пад 16.31-33
+ 22.5 3 Пад 22.3; 4 Пад 8.15
+ 22.8 4 Пад 10.11-14
+ 22.9 2 Тар 17.4
+ 22.10 Къад 9.5; 2 Тар 22.2
+ 23.3 2 Пад 7.12-13
+ 23.4 1 Тар 9.25
+ 23.11 Текр 17.18-19; 1 Пад 10.24
+ 23.13 4 Пад 23.3; 2 Тар 6.13
+ 23.15 Нех 3.28; Йрм 31.40
+ 23.17 4 Пад 10.27
+ 23.18 Сай 28.2; 1 Тар 23.6; 24.6
+ 23.19 Лев 11–15
+ 24.6 Чыкъ 30.11-16
+ 24.10 Мк 12.41; Лк 21.1
+ 24.18 Текр 16.21-22
+ 24.19 Йрм 25.4
+ 24.20 Сай 24.2; 2 Тар 15.1
+ 24.21 Мт 23.35; Лк 11.51
+ 24.22 Баш 9.5
+ 24.24 Лев 26.8; Еш 30.17
+ 25.3 2 Тар 24.25-26
+ 25.4 Текр 24.16
+ 25.5 Сай 1.3
+ 25.11 2 Пад 8.13
+ 25.12 Збр 140.6
+ 25.14 2 Тар 28.23
+ 25.18 Къад 9.8-15
+ 25.21 Ехо 15.10
+ 25.23 Нех 8.16; Йрм 31.38; Зек 14.10
+ 25.24 3 Пад 7.51; 4 Пад 12.18; 1 Тар 26.15
+ 25.27 Ехо 10.3
+ 26.2 Текр 2.8; 3 Пад 9.26
+ 26.4 2 Тар 25.2
+ 26.5 2 Тар 24.2
+ 26.7 1 Тар 4.41; 2 Тар 20.1
+ 26.8 2 Тар 17.11
+ 26.9 4 Пад 14.13; Нех 2.13; 3.13; 3.19-20
+ 26.18 Сай 3.10; 16.40; 18.7
+ 26.20 Сай 12.10
+ 26.21 Лев 13.46
+ 26.22 Еш 1.1; 6.1
+ 27.2 2 Тар 26.4, 16
+ 27.3 2 Тар 33.14; Нех 3.26; 11.21
+ 28.3 Лев 18.21; Текр 18.10
+ 28.4 Текр 12.2
+ 28.5 Еш 7.1
+ 28.9 Узеир 9.6; Сыр 18.5

+ 28.15 Текр 34.3; Къад 1.16; 4 Пад 6.22; Икм 25.21; Рим 12.20

+ 28.17 Ам 1.11
+ 28.18 Ам 1.6
+ 28.20 4 Пад 15.29
+ 29.7 2 Тар 28.24
+ 29.10 4 Пад 23.3; 2 Тар 15.12; 34.31
+ 29.11 Лев 8.14
+ 29.12 Сай 3.17
+ 29.13 1 Тар 6.39; 15.8
+ 29.14 1 Тар 16.41-42
+ 29.16 2 Пад 15.23
+ 29.19 2 Тар 28.24
+ 29.22 Лев 8.15
+ 29.23 Лев 4.15

+ 29.25 2 Пад 12.1; 1 Тар 21.9; 25.6; 2 Тар 8.14

+ 29.26 1 Тар 23.5
+ 30.2 Сай 9.9-11
+ 30.3 2 Тар 29.34
+ 30.5 Къад 20.1
+ 30.6 Йрм 4.1; Ёэль 2.12
+ 30.7 Ехез 20.18
+ 30.8 Чыкъ 32.9; 4 Пад 17.14
+ 30.9 Чыкъ 34.6
+ 30.14 2 Тар 28.24
+ 30.16 Текр 33.1
+ 30.18 Чыкъ 12.43-49
+ 30.21 Чыкъ 12.15; 13.6
+ 30.26 2 Тар 7.8-10
+ 30.27 Сай 6.23-27; Текр 26.15
+ 31.1 Текр 16.21-22
+ 31.2 1 Тар 23.6; 24.6
+ 31.3 Сай 28–29
+ 31.4 Сай 18.8-24
+ 31.5 Нех 13.12
+ 31.6 Лев 27.30; Текр 14.22
+ 31.10 Мал 3.10
+ 31.11 Нех 10.39
+ 31.15 Ехо 21.9-19

+ 31.17 Сай 4.3; 8.24-25; 1 Тар 23.24; Узеир 3.8

+ 31.20 4 Пад 18.3; 20.3
+ 32.5 2 Пад 5.9; 2 Тар 25.23
+ 32.7 Текр 31.6; 4 Пад 6.16
+ 32.8 2 Тар 15.2; 20.17
+ 32.12 4 Пад 18.4; 2 Тар 31.1
+ 32.13 Дан 3.15
+ 32.15 Еш 10.11
+ 32.21 2 Пад 24.16; 1 Тар 21.15
+ 32.24 4 Пад 20.11; Еш 38.8
+ 32.25 Збр 115.3; 2 Тар 26.16
+ 32.26 Йрм 26.19
+ 32.30 4 Пад 20.20

+ 33.3 Текр 4.19; 16.21; 4 Пад 17.16; 23.5; 2 Тар 31.1

+ 33.4 Текр 12.11; 3 Пад 18.29; Йрм 7.30; 32.34

+ 33.5 3 Пад 6.36; 7.12
+ 33.6 Лев 18.21; 19.31; Текр 18.10
+ 33.8 3 Пад 9.3; 2 Тар 7.12
+ 33.11 Текр 28.36
+ 33.13 Дан 4.33
+ 33.14 3 Пад 1.33; Нех 3.3; 12.39; Цеф 1.10
+ 33.22 4 Пад 21.2-7; 2 Тар 33.3-6
+ 33.23 2 Тар 33.12
+ 34.2 Текр 5.32

+ 34.3 Чыкъ 23.24; 34.13; Текр 7.5; 2 Тар 14.3

+ 34.4 Текр 16.21; 4 Пад 23.6
+ 34.5 Лев 26.30; 3 Пад 13.2; 4 Пад 23.20
+ 34.12 1 Тар 23.5
+ 34.14 Чыкъ 24.7; Текр 31.24-26
+ 34.20 Йрм 26.24; 39.14; 40.5
+ 34.21 Текр 29.27
+ 34.22 Цеф 1.10
+ 34.25 Текр 31.29
+ 34.27 Еш 57.15
+ 34.28 Еш 57.1-2
+ 34.30 Текр 31.11
+ 34.31 4 Пад 11.14; 23.3; 2 Тар 15.12; 29.10
+ 34.33 2 Тар 28.3; 33.2
+ 35.1 Чыкъ 12.3-11; Текр 16.2-8
+ 35.3 2 Тар 17.9
+ 35.4 1 Тар 23–26; 2 Тар 8.14
+ 35.7 2 Тар 31.3
+ 35.10 2 Тар 30.16; Узеир 6.18
+ 35.13 Чыкъ 12.8-9; Текр 16.7
+ 35.15 1 Тар 25.1; 26.1-19
+ 35.17 Чыкъ 12.1-20
+ 35.20 Йрм 46.2
+ 35.22 2 Тар 18.29
+ 35.23 2 Тар 18.33
+ 35.24 4 Пад 9.28; 22.20
+ 36.4 Йрм 22.11-12
+ 36.6 Йрм 25.1; Дан 1.1
+ 36.7 Дан 1.2; 5.2
+ 36.10 Йрм 24.1-2; Ехез 17.12-13

+ 36.12 Йрм 21.3-7; 27.12-22; 32.1-5; 38.17-26

+ 36.13 Ехез 17.15
+ 36.14 Лев 15.31; Йрм 7.30; Ехез 5.11
+ 36.15 Йрм 7.13; 25.3
+ 36.16 Йрм 5.13; Зек 1.4
+ 36.17 Текр 28.49-50
+ 36.21 Лев 26.33-35; Йрм 25.11

+ 36.22 Узеир 5.13; Йрм 29.10; Еш 44.28; 45.1; Дан 6.28

+ 36.23 Еш 41.2; 44.28

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/CRT/CRT/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/Мукъаддес-Китап__Tran.azw3

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Сёзлюк

Сёзлюк

1. Б
2. В
3. Г
4. Д
5. Е
6. Ё
7. И
8. К
9. Л
10. М
11. Н
12. О
13. П
14. Р
15. С
16. Т
17. Ф
18. Х
19. Ч
20. Ш
21. Э
22. Ю
23. Я

Сёзлюк

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

Алямет – бакъ. Бельги.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Иблис – бакъ. Шейтан.

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25).

Къандиль

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди.

Къурбан ери

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти.

Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди.

Руханийлер

эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

Теврат – бакъ. Къанун.

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

Эфод – бакъ. Руханийлер.

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.

Теврат ве башкъа тарихий китапларда къулланылгъан ольчюлер

Къадимий заманларда чешит халкъларда узунлыкъ, агъырлыкъ ве шингенлик ольчемек ичюн тюрлю системалар къулланыла эдилер. Бугуньки куньге базы ольчюлер меселесинде алимлер аля даа екяне бир фикирге кельмедилер.

Метиннинъ къолай къабул этильмеси ичюн, бу терджимеде биз ольчюнинъ земаневий метрик системасыны къулландыкъ. Эгер къадимий метинде ольчюлер къарарнен берильсе, биз оларны земаневий эквивалентине якъынлаштырдыкъ. Бунен берабер сноскаларда къадимий метиндеки ольчюлерни де бердик.

Узунлыкъ ольчюлери

Аммах (Баш 6.15) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир аммах – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Зерет (Чыкъ 28.16) – керильген къолнынъ баш пармагъынынъ уджундан чинатий пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 23-25 сантиметр. (Бир зерет – бир къарыш, я да метрнинъ дёртте бири, я да черик метр.)

Тофах (Ехез 40.5) – авуч кенълиги, къарарнен 7,5-9 сантиметр.

Эцба (Йрм 52.21) – баш пармакънынъ кенълиги, къарарнен 2 сантиметр.

1 аммах = 2 зерет = 6 тофах = 24 эцба

Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

Шингенлик ольчюлери

Кор (3 Пад 4.22) – эм шинген, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Бир кор, къарарнен, бир хомерге (200-220 литрге) тенъ келе эди. (Бир кор – беш чувал, я да беш чапчакъ.)

Бат (3 Пад 7.26) – Тевраттаки шинген шейлернинъ эсас ольчюси. Ехезкель китабында 45.11 бат эфагъа тенъ келе. Бу ольчю, къарарнен, 20-22 литрге якъын эди. (Бир бат – бир буюк къопкъа.)

Хин (Чыкъ 29.40) – бесе-белли, батнынъ алтыда бир пайы, я да 3,7 литр. (Бир хин – эки чанакъ.)

Лог (Лев 14.10) – хиннинъ он экиде бир пайы, къарарнен 300 мл этрафында шинген шейлернинъ уфакъ ольчюси. (Бир лог – бир кучюк бардачыкъ.)

1 хомер = 1 кор = 10 эфа = 10 бат = 60 хин = 720 лог

Агъырлыкъ ольчюлери

Къадимий заманларда пара ёкъ эди, эсаплашкъанда исе ольчюге коре я алтын, я даа эксериетнен кумюш тёлей эдилер. Окъумагъа къолай олсун деп, буюк микъдарларны косьтермек ичюн, метрик системасынынъ эквивалентлерини къулланалар. Эсас кумюш акъчаны (шекельни) бельгилемек ичюн, терджимеде «кумюш» сёзю къулланыла. Сноскаларда къадимий метиннинъ догърудан-догъру сёзлери бериле.

Киккар (Чыкъ 38.25) ве шекель – Теврат заманларындаки Сурие ве Фелестинде олгъан эсас ольчюлер. Бир киккар – 30 килодан бираз зияде, бир шекель –10 граммдан бираз зияде эди. Чешит ерлерде там эквивалентлер бири-биринден фаркъ этмек мумкюн эди, шунынъ ичюн бир киккарда къач шекель олгъаныны догъру тайинлемек къыйындыр, умумий оларакъ 3 000 – 3 600. (Бир киккар – бир чувал; бир шекель – бир кумюш.)

Мане (3 Пад 10.17; Узеир 2.69) – орта бир ольчю, бесе-белли, Вавилондан келе, къарарнен 0,5-0,6 килограмм.

1 киккар = 60 мане = 3 000 шекель

Шекель гъает къыйметли мадделерни ольчегенде, даа да кучюк парчаларгъа болюне эди:

Бека (Баш 24.22) – ярым шекель.

Гера (Чыкъ 30.13) – шекельнинъ 1/20 къысмы.

1 шекель = 2 бека = 20 гера

Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 2300 – 1050 с.)

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 1050 – 400 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер | | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви

Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар.

Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек

Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.

Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа.

Исанынъ догъгъан ери

Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)

Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар.

Исанынъ къыздан догъулувы

Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)

Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди!

Сабийлернинъ ольдюрилюви

Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)

Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Исанынъ Галилеядаки хызмети

Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз.

Бекленильген Пейгъамбер

Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.

Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик.

Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди

Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)

Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.)

Исанынъ икмети

Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)

Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.)

Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши

Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)

Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди.

Иса достунынъ тарафындан сатылды

Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)

Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме.

Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар

Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады.

Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди

Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)

Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым.

Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер

Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)

Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер.

Исадан себепсиз нефретлендилер

Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ.

Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды

Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».

Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды.

Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар

Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.

Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер.

Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер

Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)

Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!»

Исаны масхара этип, акъаретледилер

Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)

Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ.

Исанынъ багърыны тештилер

Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер.

Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар

Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)

Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.

Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады.

Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар

Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.

Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.)

Исанынъ тирилюви

Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)

Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын!

Исанынъ кокке котерилюви

Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

Хариталар

Хариталар

1. Хариталар
2. Къадимий Девир
3. Мысырдан Чыкъыш Ёлу
4. Фелестин Иса Месих Яшагъан Заманда
5. Ерусалим Иса Месих Яшагъан Заманда

6. Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих Яшагъан Заманда

7. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Биринджи Сефери

8. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Экинджи Сефери

9. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Учюнджи Сефери

10. Эльчи Павелнинъ Римге Сефери

Хариталар

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Къадимий девир

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Table of Contents

Мукъаддес Китап

Тарихий Китаплар

- 2 Тарих Вакъиалары

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36

Алланынъ Адлары

Сёзлюк

Абдест
Ад
Азиз
Акъсакъал
Алланынъ Къозусы
Алланынъ Огълу
Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)
Алланынъ Сарайы
Алланынъ Шурети
Алоэ
Альфа ве Омега
Алямет
Аманлыкъ (селямет)
Амин
Арес-тёпе
Афталар Байрамы
Ахирет куню
Аштан-сувдан вазгечюв
Байрамлар
Баш руханий
Бельги (алямет)
Берекет Байрамы
Беэльзебул
Биринджи Махсул Байрамы
Вавилон
Васиет
Васиет Сандыгъы
Васиетнинъ таш левалары
Галилея
Давут
Давутнынъ Огълу
Денъиз хавузы
Дженнет
Джеэннем
Дин къардашлары
Еудие
Еудий
Еудийлер
Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)
Иблис
Ибраим
Иманлылар топлашувы
Император
Инджиль
Инсан Огълу
Инсафлыкъ
Ирод
Иса
Исраиль
Керувлар
Кинаели икяе
Кок Падишалыгъы
Корюшюв Чадыры
Къадимий арамий тили
Къадимий еудий тили
Къадимий юнан тили
Къандиль
Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)
Къанун оджалары
Къокъулы шейлер. Алоэ
Къуванчлы Хабер
Къурбан ери
Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв
Къуртарыджы
Къуртулыш
Лепра хасталыгъы
Либан
Маясыз Пишкен Пите Байрамы
Мелеклер
Мелкиседек
Месих
Месихнинъ душманы
Месихчи
Мескен (Корюшюв Чадыры)
Мукъаддес (азиз)
Мукъаддес Рух
Мысыр
Мюр
Нух
Одев (одеме)
Одеме Куню
Олюлернинъ дюньясы
Он пайда бир пай
Пейгъамбер
Песах
Понтий Пилат
Пут
Раатлыкъ куню
Равви (Раввуни)
Рим
Руханийлер
Саддукийлер
Салым топлайыджы
Самарие
Саре
Синагога
Синай
Сион
Сувгъа батырылып чыкъув
Сулейманнынъ Эйваны
Теврат
Теклиф пителери ичюн стол
Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)
Тёвбе этюв
Фериселер
Хайыр
Хач
Чалашлар Байрамы
Шейтан (Иблис, Беэльзебул)
Эбедий омюр
Эзов оту
Эльчи
Элял
Эски Васиет
Эфод
Юбилей йылы
Юксек Шура
Ягълав
Язы (Язылар)
Якъуп
Якъын адам
Янъы Васиет
Узунлыкъ ольчюлери
Сепильген шейлернинъ ольчюлери
Шингенлик ольчюлери
Агъырлыкъ ольчюлери
Эски Васиет деври хронологиясы
Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Хариталар

- Хариталар
- Къадимий девир
- Мысырдан чыкъыш ёлу
- Фелестин Иса Месих яшагъан заманда
- Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

- Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Римге сефери